🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:52:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गुह्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गुह्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गुह्य

अर्थ: पाखंड

संस्कृत: रहस्यम्, भगशिश्नः · पर्याय: रहस्य, उपनिषद्, मिथः

व्युत्पत्ति: गुह्+यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गुह्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अव्यय — गुह् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. गुह्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गुह्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागुह्यम्गुह्येगुह्यानि
द्वितीयागुह्यम्गुह्येगुह्यानि
तृतीयागुह्येनगुह्याभ्याम्गुह्यैः
चतुर्थीगुह्यायगुह्याभ्याम्गुह्येभ्यः
पञ्चमीगुह्यात् / गुह्याद्गुह्याभ्याम्गुह्येभ्यः
षष्ठीगुह्यस्यगुह्ययोःगुह्यानाम्
सप्तमीगुह्येगुह्ययोःगुह्येषु
सम्बोधनहे गुह्यहे गुह्येहे गुह्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गुह्य
गुह्य
guhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुह्य २ संज्ञा पुं॰
१. छल । कपट । दंभ ।
२. कछुआ । कच्छप ।
३. गुदा, भग, लिंग आदि गोपनीय अंग ।
४. विष्णु ।
५. शिव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुह्य mfn. (Pāṇ. iii, 1, 109, Kāś. g. दण्डादि) to be covered or concealed or hidden or kept secret, concealable, private, secret, mysterious, mystical, RV.; AV. &c.
गुह्य m. hypocrisy, L.
a tortoise, L.
N. of Viṣṇu (RTL. p. 106), W.
गुह्य n. a secret, mystery, MBh. (ifc. f(आ). , xiii, 5876), Mn. xii, 117; Bhag. &c.
the pudenda, Suśr.; VarBṛS.; Kathās. ii, 56 (cf. 1. गृह्य) the anus, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (360,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुह्य pot. p. 1 To be concealed, covered or kept secret, private; गुह्यं च गूहति Bh. 2. 72. --2 Secret, solitary, retired. --3 Mysterious; Bg. 18. 63. --ह्यः 1 Hypocrisy. --2 An epithet of Viṣṇu. --3 A tortoise. --ह्यं 1 A secret, mystery; मौनं चैवास्मि गुह्यानां Bg. 10. 38; 9. 2; Ms. 12. 117; Pt. 2. 45. --2 A privity, the male or female organ of generation. --3 The anus. --Comp. --गुरुः an epithet of Śiva. --दीपकः the firefly. --निष्यंदः urine. --पुष्पः the Aśvattha tree (‘with concealed blossoms’). --भाषितं {1} secret speech or conversation. {2} a secret. --मयः an epithet of Kārtikeya.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0464-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुह्य त्रि० गुह--भावादौ--क्यप् काशिका । १ गोपने २ गोप्ये अमरः “गुह्यातिगुह्यगोप्ता त्वम्” जपसमापनमन्त्रः । ३ उपस्थे स्त्रीपुंसचिह्ने न० । गुहामर्हति दण्डादि० यत् । [] ४ कमठे पु० स्त्री स्त्रियां योपधत्वात् टाप् । ५ दम्भे पु० मेदि० । “गुह्यो गभीरो गहनः” विष्णुस० उक्ते ६ विष्णौपु० “गूहितुं योग्यं गुह्यं वेदरहस्यं तद्वेद्य- त्वात् लक्षणया गुह्यो विष्णुः गुहायां हृदाकाशे निहित इति वा गुह्यः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2628-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुह्यं, क्ली, (गुहां गोपनं अर्हति वस्त्राद्यभ्यन्तर- स्थानं लब्धुमर्हतीति यावत् । गुहा + “तद- र्हति ।” ५ । १ । ६३ । इति यत् । गुह + कर्म्मणि क्यवित्येके ।) उपस्थः । स तु भगं लिङ्गञ्च । (भगार्थे यदुक्तम् । “कामार्त्तः पुरुषो ह्यत्र चुम्बयेद् गुह्यमादृतः ॥”) रहस्ये त्रि । इत्यमरः । ३ । ३ । १५३ ॥ गोप्यम् । तत्पर्य्यायः । विविक्तः २ विजनः ३ छन्नः ४ निःशलाकः ५ रहः ६ उपांशु ७ गूढम् ८ उपह्वरम् ९ । इति जटाधरः ॥ (यथा, भग- वद्गीतायाम् । ९ । २ । “राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ॥” [] तथा च, देवीभागते । १ । ३ । ३७ । “पुराणगुह्यं सकलं समेतं गुरोः प्रसादात् करुणानिधेश्च ॥”)
गुह्यः, पुं, (गुहां सरस्यादेर्गर्त्तमर्हतीति । गुहा + “दन्तादिभ्यो यत् ।” ५ । १ । ६६ । इति यत् ।) कमठः । दम्भः । इति मेदिनीं ॥ ये । १९ ॥ (गूहितुमर्हति योग्यो भवति उपनिषद् वेद्य- त्वात् यद्वा गुहायां बुद्धौ हृदयाकाशे वस्तु- मर्हति ध्यानायार्हतीति यावत् ।) विष्णुः । इति तस्य सहस्रनाममध्ये पठितः ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ७१ । “गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः ॥” महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ९१ । “यजुः पादभुजा गुह्यः प्रकाशो जङ्गमस्तथा ॥” गुह्यानि गूहति गुणान् प्रकटीकरोतीति । गुण- शालिप्रभावान्वितजीवविशेषः । यथा, ऋग्वेदे । ७ । १०३ । ८ । “अध्वर्य्यवो घर्म्मिणः सिष्विदाना आविर्भवन्ति गुह्या न केचित् ॥” उपदेवताविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । ३ । ४३ । “गुह्याः पितृगणाः सप्त ये दिव्या ये च मानुषाः ॥” स्त्रियां टाप् । गायत्त्रीस्वरूपा देवी । यथा, देवीभागते । १२ । ६ । ४२ । “गुर्व्वी गुणवती गुह्या गोप्तव्या गुणदायिनी ॥” गोपनीये त्रि । यथा, मनुः । ११ । २६५ । “सगुह्योऽन्यस्त्रिवृद्वेदो यस्तं वेद स वेदवित् ॥” “प्रणवाख्यो गुह्यो गोपनीयः ।” इति कुल्लूक- भट्टः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-346-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गुह्य" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गुह्यगुह्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — गुह् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | गुह्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गुह्य 📚 ➤ पाखंड
संस्कृत: रहस्यम्, भगशिश्नः · पर्याय: रहस्य, उपनिषद्, मिथः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गुह्य 📚छल । कपट । दंभ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • गुह्य: गुह्+यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें