🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:55:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गूर्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गूर्ते

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गूर्ते

अर्थ: खेलना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)

संस्कृत: क्रीडायाम् एव

अंग्रेज़ी: to leap, to jump

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गूर्ति (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गूर्द् + क्तिन्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गूर्ति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागूर्तिःगूर्तीगूर्तयः
द्वितीयागूर्तिम्गूर्तीगूर्तीः
तृतीयागूर्त्यागूर्तिभ्याम्गूर्तिभिः
चतुर्थीगूर्तये / गूर्त्यैगूर्तिभ्याम्गूर्तिभ्यः
पञ्चमीगूर्तेः / गूर्त्याःगूर्तिभ्याम्गूर्तिभ्यः
षष्ठीगूर्तेः / गूर्त्याःगूर्त्योःगूर्तीनाम्
सप्तमीगूर्तौ / गूर्त्याम्गूर्त्योःगूर्तिषु
सम्बोधनहे गूर्तेहे गूर्तीहे गूर्तयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गूर्द् (भ्वादिगण) · अर्थ: खेलना (क्रीडायाम् एव)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगूर्दतेगूर्देतेगूर्दन्ते
मध्यमगूर्दसेगूर्देथेगूर्दध्वे
उत्तमगूर्देगूर्दावहेगूर्दामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): गूर्दते · लिट् (आत्मने.): जुगूर्दे · लुट् (आत्मने.): गूर्दिता · लृट् (आत्मने.): गूर्दिष्यते · लोट् (आत्मने.): गूर्दताम् · लङ् (आत्मने.): अगूर्दत · विधिलिङ् (आत्मने.): गूर्देत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): गूर्दिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अगूर्दिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अगूर्दिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गूर्दन · ण्वुल्: गूर्दकः · तृच्: गूर्दिता · ण्यत्: गूर्द्यः · तव्य: गूर्दितव्यः · अनीयर्: गूर्दनीयः · क्त: गूर्दितः · क्तवतु: गूर्दितवान् · शानच्: गूर्दमानः · क्त्वा: गूर्दित्वा · ल्यप्: प्रगूर्द्य · तुमुन्: गूर्दितुम् · णमुल्: गूर्दम् · घञ्: गूर्दः · क्तिन्: गूर्ति · क्वसु: जुगूर्द्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गूर्ति
गूर्ति
gūrti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गूर्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रशंसा ।
२. सहमति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गूर्ति f. approval, praise, i, 56, 2
viii ff.
गूर्ति See √ गुर्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (359,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गूर्तिः f. Ved. Praise, approval.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0464-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गूर्त्ति त्रि० गृणन्ति स्तुवन्ति गृ--कर्त्तरि क्तिच् “बहुलं छ- न्दसि” पा० उत्त्वम् । १ स्तोतरि “गूर्त्तयो नेमानिषुः” ऋ० १ । ५६ । २ “गूर्त्तयः स्तोतारः” भा० । भावे क्तिन् । २ स्तुतौ स्त्री “शिशुं न यज्ञैः स्वदयन्त गूर्त्तिभिः” ऋ० ९ । १५ । १ “गूर्त्तिभिः स्तुतिमिः” भा० लोके तु गीर्णिरित्येव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2630,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गूर्तेगूर्ति (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गूर्द् + क्तिन् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गूर्ते 📚 ➤ खेलना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)
संस्कृत: क्रीडायाम् एव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गूर्ति 📚प्रशंसा🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गूर्ते: गूर्द् + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें