🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:48:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोदाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोदाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोदाय

अर्थ: खेलना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: क्रीडायाम् एव

अंग्रेज़ी: to leap, to jump

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोद (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गुद् + घञ्
  2. गोदाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. गोदाय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गोद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोदःगोदौगोदाः
द्वितीयागोदम्गोदौगोदान्
तृतीयागोदेनगोदाभ्याम्गोदैः
चतुर्थीगोदायगोदाभ्याम्गोदेभ्यः
पञ्चमीगोदात् / गोदाद्गोदाभ्याम्गोदेभ्यः
षष्ठीगोदस्यगोदयोःगोदानाम्
सप्तमीगोदेगोदयोःगोदेषु
सम्बोधनहे गोदहे गोदौहे गोदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गुद् (भ्वादिगण) · अर्थ: खेलना (क्रीडायाम् एव)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगोदतेगोदेतेगोदन्ते
मध्यमगोदसेगोदेथेगोदध्वे
उत्तमगोदेगोदावहेगोदामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): गोदते · लिट् (आत्मने.): जुगुदे · लुट् (आत्मने.): गोदिता · लृट् (आत्मने.): गोदिष्यते · लोट् (आत्मने.): गोदताम् · लङ् (आत्मने.): अगोदत · विधिलिङ् (आत्मने.): गोदेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): गोदिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अगोदिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अगोदिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गोदन · ण्वुल्: गोदकः · तृच्: गोदिता · ण्यत्: गोद्यः · तव्य: गोदितव्यः · अनीयर्: गोदनीयः · क्त: गुदितः · क्तवतु: गुदितवान् · शानच्: गोदमानः · क्त्वा: गुदित्वा · ल्यप्: प्रगुद्य · तुमुन्: गोदितुम् · णमुल्: गोदम् · घञ्: गोदः · क्तिन्: गुत्ति · क्वसु: जुगुद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोद
गोद
goda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ क्रोड]
१. वह स्थान जो वक्षस्थल के पास एक या दोनों हाथों का घेरा बनाने से बनता है और जिसमें प्रायः बालकों को लेते हैं । उत्संग । कोरा । ओली । उ॰—व्यापक ब्रह्म निरंजन निर्गुन बिगत विनोद । सो अज प्रेम भगति बस कौसल्या की गोद ।—तुलसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—लेना । मुहा॰—गोद का = (१) छोटा बालक । बच्चा । (२) बहुत समीप का । पास का । जैसे—गोद की चीज छोड़कर इतनी दूर जाना ठीक नहीं । गोद बैठना = दत्तक बनाना । गोद लेना = दत्तक बनाना । गोद देना = अपने लड़के को दूसरे को दत्तक बनाने के लिये देना । यो॰—गोदभरी = बाल बच्चोंवाली स्त्री । गोद में = पास में । अत्यंत समीप । जैसे,—गोद में लड़का शहर में ढिंढोरा ।
२. स्त्रियों की साड़ी का वह भाग जो अंचल के पास रहता है । अंचल । उ॰—शवरी कटुक बेर तजि मीठे भावि गोद भर लाई । जूठे की कछु शंक न मानी भक्ष किए सत भाई ।—सूर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—पसारना ।— - भरना । मुहा॰—गोद पसारकर विनती करना या माँगना = अत्यंत अधीरता से माँगना या प्रार्थना करना । उ॰—इह कन्या मैं स्याम को माँगौं गोद पसारि ।—नंद ग्रं॰ पृ॰ १९४ । गोद भरना = (१) विवाह आदि शुभ अवसरों पर अथवा किसी के आने जाने के समय सौभाग्यवती स्त्री के अंचरे में नारियल आदि पदार्थ देना जो शुभ समझा जाता है । (२) संतान होना । औलाद होना ।
गोद २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] मस्तिक । दिमाग [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गो—द mfn. (Pāṇ. iii, 2, 3, Kāś.) giving cattle or cows, Mn. iv, 231
गो—द m. du. N. of a village, Pāṇ. i, 2, 52, Kāś.
गो—द m. g. वरणादि
गो—द m. pl. N. of a tribe, Inscr.
2. गोद m. n. the brain, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (364,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोद पु० गां नेत्रं दायति शोधयति दै--क । १ मस्तकस्थे मस्तिष्के हेम० मस्तिष्कस्य नेत्रप्रकाशहेतुत्वात् तथात्वम् । गां ददाति दा--क । २ गोदातरि त्रि० । “अन्नदस्तु श्रियं पुष्टां गोदोव्रध्नस्य पिष्टपम्” मनुः । गोदावर्य्या समीपस्थे देशभेदे पु० ततः चतुरर्थ्याम् अण् । गौदः तद्देशादूरभ- वादौ त्रि० जनपदे तु वरणा० तस्य लुप् । गोदो जन- पदः “विशेषणानाञ्चाजातेः” पा० । लुबर्थस्य विशे- षणानामपि तल्लिङ्गवचने न तु जातेः । गोदौ रम- णीयौ” सि० कौ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2699,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोदः, पुं, (गा इन्द्रियाणि दायति शोधयतीति । गो + दै + कः ।) मस्तकस्नेहः । मस्तिष्कम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (गाः ददातीति । + दा + कः ।) गोदातरि त्रि । इति मुग्धबोधम् ॥ (यथा, मनुः । ४ । २३१ । “वासोदश्चन्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः । अनडुद्दः श्रियं पुष्टां गोदो ब्रध्नस्य पिष्टपम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-355-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोद" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोदायगोद (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गुद् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: गोदाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | गोदाय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोदाय 📚 ➤ खेलना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: क्रीडायाम् एव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोद 📚वह स्थान जो वक्षस्थल के पास एक या दोनों हाथों का घेरा बनाने से बनता है…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गोद
अंक (३.३.४) — चिह्न
पालि (३.३.२०६) — कोना, धार, पंक्ति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गोदाय: गुद् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें