🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:10:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोपान्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोपान्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोपान्

अर्थ: ग्वाला

संस्कृत: बहुग्रामाधिकृतः, गोपालः, गन्धरसः · पर्याय: गोपाल, गोसङ्ख्य, गोधुक्, आभीर, वल्लव

व्युत्पत्ति: गो-पः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोप (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  2. गोपत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोपःगोपौगोपाः
द्वितीयागोपम्गोपौगोपान्
तृतीयागोपेनगोपाभ्याम्गोपैः
चतुर्थीगोपायगोपाभ्याम्गोपेभ्यः
पञ्चमीगोपात् / गोपाद्गोपाभ्याम्गोपेभ्यः
षष्ठीगोपस्यगोपयोःगोपानाम्
सप्तमीगोपेगोपयोःगोपेषु
सम्बोधनहे गोपहे गोपौहे गोपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोप
गोप
gopa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अनेक गाँवों का (2.8.7)
बोल (एक सुगन्धित गोंद/औषधि) (2.9.104) बोल · गन्धरस · प्राण · पिण्ड · रस
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गौ की रक्षा करनेवाला ।
२. ग्वाला । अभीर । अहीर ।
३. गोशाला या गोष्ठ का अध्यक्ष या प्रबंध करनेवाला ।
४. भूपति । राजा ।
५. रक्षा या उपकार करनेवाला ।
६. एक गंधर्व का नाम ।
७. मुर या बोल नाम की ओषधि ।
८. गाँव का मुखिया या पटवारी जो गाँव के हिस्सों और लोगों के स्वत्व आदि का लेखा रखता था ।
गोप २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ गुम्फ] सिकरी या जंजीर के आकार का गले में पहनने का एक प्रकार का आभूषण, जो पतले तारों को गथकर फुलावदार बनाया जाता है ।
गोप † ३पु वि॰ [सं॰ गुप्त] छिपा हुआ । गुप्त । उ॰—(क) छा छाया जस बुंद अलोपू । ओठईं सो आनि रपा करि गोपू ।— जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—प &c. See s.v.
गो-प m. (= -पा s.v. गो) a cowherd, herdsman, milkman (considered as a man of mixed caste, Parāś.), Mn. viii; MBh. (ifc. f(आ). , i, 3213), Hariv. &c.
a protector, guardian, RV. x, 61, 10; TāṇḍyaBr.; KātyŚr.; MBh.
the superintendent of several villages, head of a district, L.
a king, L.
‘chief herdsman’, Kṛṣṇa, MBh. ii, 1438
a particular class of plants, BhP. xii, 8, 21
= -रस, L.
N. of a Gandharva (cf. गो-पति), R. ii, 91, 44
of a Buddh. Arhat, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (365,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोपः (पी f.) [गुप्-अच्] 1 One who guards or protects; शालिगोप्यो जगुर्यशः R. 4. 20. --2 Hiding, concealment. --3 Reviling, abuse. --4 Flurry, agitation. --5 Light, lustre, splendour.
गोपः, --गोपनं See under गुप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0462-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोप पु० स्त्री गां भूमिं वा पाति रक्षति पा--क । (गोयाणा) १ जातिभेदे स्त्रियां ङीष् । “व्याधांच्छाकुनिकान्” गोपान् मनुः । “मणिवन्द्यां तन्तुवायात् गोपजातेश्च सम्भवः” पराशरः “सच्छूद्रौ गोपनापितौ” इत्युक्तेः तस्य सच्छूद्रत्वम् २ ग्रामाधिकृते ३ भूरक्षके, च पु० । ४ गोष्ठाध्यक्षे च मेदि० । गोरक्षकमात्रे च । “गोपः क्षीरभृतोयस्तु स दुह्याद्दशतो वराम् । गोस्वा- प्यनुमते भृत्यः सा स्यात्पालेऽभृते भृतिः” मनुः । “नन्द- गोपगृहे जाता यशोदा गर्भसम्भवा” देवी भा० । “गोप- वधूटी दुकूलचौराय” भाषां० “तद्वनं तापसानित्यं गो- पाश्च वनचारिणः” भा० व० १२ अ० । गोपयति गुप--अच् । ६ रक्षके । “सर्वे देवाभुवनस्यास्य गोपाः” भा० आनु० १० अ० । कस्मिंचिकर्म्मण्युपपदे गुप--अण् । भूगोपादि तत्तद्वस्तु पालके । “दिव्यास्त्र- विन्महातेजाः कर्णो वैकर्तनो वृषः । सेनागोपश्च स कथम्” भा० कर्ण० ८ अ० । “पृष्ठगोपे वृकोदरे” भा० आ० २० । अ० । स्त्रियां पणन्तत्वात् ईप् । मुग्धबो० गौरा० ङीष् पा० । “शालि गोप्योजगुर्गुणान्” रघुः । ७ उपकारके त्रि० शब्दर० । गां जलं पिबौ पा--क । ८ वोले शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2706,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपः, पुं, (गोर्जलात् कफपित्तादिदूषितरसात पाति रक्षतीति । गो + पा + “आतोऽनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः ।) बोलः । (गां गोजातिं पाति रक्षतीति । गो + पा + कः ।) जातिविशेषः । गोयाला इति भाषा ॥ तत्- पर्य्यायः । गोसंख्यः २ गोधुक् ३ आभीरः ४ वल्लवः ५ गोपालः ६ । इत्यमरः । २ । ९ । ५७ ॥ तस्योत्पत्तिर्यथा, -- “मणिबन्ध्यां तन्त्रवायात् गोपजातेश्च सम्भवः ।” इति पराशरपद्धतिः ॥ (यथा, मनुः । ८ । २६० । “व्याधाञ्छाकुनिकान् गोपान् कैवर्त्तान् मूल- खानकान् । व्यालग्राहानुञ्छवृत्तीनन्यांश्च वनचारिणः ॥”) गोष्ठाध्यक्षः । (गां पृथिवीं पाति रक्षतीति । पा + कः ।) पृथ्वीपतिः । बहुग्रामस्याधिकृतः । इति मेदिनी । पे । ५ ॥ (गाः पाति रक्षतीति । पा + कः । गोरक्षकः । यथा, मनुः । ८ । २३१ । “गोपः क्षीरभृतो यस्तु स दुह्याद्दशतो वराम् । गोस्वाम्यनुमते भृत्यः सा स्यात् पाले भृते भृतिः ॥” [] गन्धर्व्वविशेषः । यथा, रामायणे । ६ । ९१ । ४६ । “नारदस्तुम्बुरुर्गोपः प्रभया सूर्य्यवर्च्चसः । एते गन्धर्व्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥”)
गोपः, त्रि, (गोपायति रक्षतीति । गुपू ञ् रक्षणे गुप + आय + “आयादय आर्द्धधातुके वा ।” ३ । १ । ३१ । इति अच् ।) रक्षकः । उप- कारकः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, ऋग्- वेदे । १० । ६१ । १० । “द्विबर्हसो य उप गोप- मागुरदक्षिणासो अच्युता दुदुक्षन् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-357-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोप" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोपान्गोप (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: गुप् + घञ्)
अन्य सम्भावना: गोपत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोपान् 📚 ➤ ग्वाला
संस्कृत: बहुग्रामाधिकृतः, गोपालः, गन्धरसः · पर्याय: गोपाल, गोसङ्ख्य, गोधुक्, आभीर, वल्लव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोप 📚गौ की रक्षा करनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गोप
ग्वाला (२.९.५८) — गोपाल, गोसंख्य, गोधुक्, आभीर, वल्लव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गोपान्: गुप् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें