🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:09:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोप
gopa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अनेक गाँवों का (2.8.7)
बोल (एक सुगन्धित गोंद/औषधि) (2.9.104) बोल · गन्धरस · प्राण · पिण्ड · रस
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गौ की रक्षा करनेवाला ।
२. ग्वाला । अभीर । अहीर ।
३. गोशाला या गोष्ठ का अध्यक्ष या प्रबंध करनेवाला ।
४. भूपति । राजा ।
५. रक्षा या उपकार करनेवाला ।
६. एक गंधर्व का नाम ।
७. मुर या बोल नाम की ओषधि ।
८. गाँव का मुखिया या पटवारी जो गाँव के हिस्सों और लोगों के स्वत्व आदि का लेखा रखता था ।
गोप २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ गुम्फ] सिकरी या जंजीर के आकार का गले में पहनने का एक प्रकार का आभूषण, जो पतले तारों को गथकर फुलावदार बनाया जाता है ।
गोप † ३पु वि॰ [सं॰ गुप्त] छिपा हुआ । गुप्त । उ॰—(क) छा छाया जस बुंद अलोपू । ओठईं सो आनि रपा करि गोपू ।— जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—प &c. See s.v.
गो-प m. (= -पा s.v. गो) a cowherd, herdsman, milkman (considered as a man of mixed caste, Parāś.), Mn. viii; MBh. (ifc. f(आ). , i, 3213), Hariv. &c.
a protector, guardian, RV. x, 61, 10; TāṇḍyaBr.; KātyŚr.; MBh.
the superintendent of several villages, head of a district, L.
a king, L.
‘chief herdsman’, Kṛṣṇa, MBh. ii, 1438
a particular class of plants, BhP. xii, 8, 21
= -रस, L.
N. of a Gandharva (cf. गो-पति), R. ii, 91, 44
of a Buddh. Arhat, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (365,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोपः (पी f.) [गुप्-अच्] 1 One who guards or protects; शालिगोप्यो जगुर्यशः R. 4. 20. --2 Hiding, concealment. --3 Reviling, abuse. --4 Flurry, agitation. --5 Light, lustre, splendour.
गोपः, --गोपनं See under गुप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0462-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोप पु० स्त्री गां भूमिं वा पाति रक्षति पा--क । (गोयाणा) १ जातिभेदे स्त्रियां ङीष् । “व्याधांच्छाकुनिकान्” गोपान् मनुः । “मणिवन्द्यां तन्तुवायात् गोपजातेश्च सम्भवः” पराशरः “सच्छूद्रौ गोपनापितौ” इत्युक्तेः तस्य सच्छूद्रत्वम् २ ग्रामाधिकृते ३ भूरक्षके, च पु० । ४ गोष्ठाध्यक्षे च मेदि० । गोरक्षकमात्रे च । “गोपः क्षीरभृतोयस्तु स दुह्याद्दशतो वराम् । गोस्वा- प्यनुमते भृत्यः सा स्यात्पालेऽभृते भृतिः” मनुः । “नन्द- गोपगृहे जाता यशोदा गर्भसम्भवा” देवी भा० । “गोप- वधूटी दुकूलचौराय” भाषां० “तद्वनं तापसानित्यं गो- पाश्च वनचारिणः” भा० व० १२ अ० । गोपयति गुप--अच् । ६ रक्षके । “सर्वे देवाभुवनस्यास्य गोपाः” भा० आनु० १० अ० । कस्मिंचिकर्म्मण्युपपदे गुप--अण् । भूगोपादि तत्तद्वस्तु पालके । “दिव्यास्त्र- विन्महातेजाः कर्णो वैकर्तनो वृषः । सेनागोपश्च स कथम्” भा० कर्ण० ८ अ० । “पृष्ठगोपे वृकोदरे” भा० आ० २० । अ० । स्त्रियां पणन्तत्वात् ईप् । मुग्धबो० गौरा० ङीष् पा० । “शालि गोप्योजगुर्गुणान्” रघुः । ७ उपकारके त्रि० शब्दर० । गां जलं पिबौ पा--क । ८ वोले शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2706,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपः, पुं, (गोर्जलात् कफपित्तादिदूषितरसात पाति रक्षतीति । गो + पा + “आतोऽनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः ।) बोलः । (गां गोजातिं पाति रक्षतीति । गो + पा + कः ।) जातिविशेषः । गोयाला इति भाषा ॥ तत्- पर्य्यायः । गोसंख्यः २ गोधुक् ३ आभीरः ४ वल्लवः ५ गोपालः ६ । इत्यमरः । २ । ९ । ५७ ॥ तस्योत्पत्तिर्यथा, -- “मणिबन्ध्यां तन्त्रवायात् गोपजातेश्च सम्भवः ।” इति पराशरपद्धतिः ॥ (यथा, मनुः । ८ । २६० । “व्याधाञ्छाकुनिकान् गोपान् कैवर्त्तान् मूल- खानकान् । व्यालग्राहानुञ्छवृत्तीनन्यांश्च वनचारिणः ॥”) गोष्ठाध्यक्षः । (गां पृथिवीं पाति रक्षतीति । पा + कः ।) पृथ्वीपतिः । बहुग्रामस्याधिकृतः । इति मेदिनी । पे । ५ ॥ (गाः पाति रक्षतीति । पा + कः । गोरक्षकः । यथा, मनुः । ८ । २३१ । “गोपः क्षीरभृतो यस्तु स दुह्याद्दशतो वराम् । गोस्वाम्यनुमते भृत्यः सा स्यात् पाले भृते भृतिः ॥” [] गन्धर्व्वविशेषः । यथा, रामायणे । ६ । ९१ । ४६ । “नारदस्तुम्बुरुर्गोपः प्रभया सूर्य्यवर्च्चसः । एते गन्धर्व्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥”)
गोपः, त्रि, (गोपायति रक्षतीति । गुपू ञ् रक्षणे गुप + आय + “आयादय आर्द्धधातुके वा ।” ३ । १ । ३१ । इति अच् ।) रक्षकः । उप- कारकः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, ऋग्- वेदे । १० । ६१ । १० । “द्विबर्हसो य उप गोप- मागुरदक्षिणासो अच्युता दुदुक्षन् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-357-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोप" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें