🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:15:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोपति
gopati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(छुट्टा) साँड़ (2.9.63) षण्ड · इट्चर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोपति संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिव ।
२. विष्णु ।
३. श्रीकृष्ण ।
४. सूर्य ।
५. राजा । पृथ्वीपति ।
६. वृष । साँड़ । बैल ।
७. ऋषभ नाम की ओषधि ।
८. नौ उपनंदों में से एक ।
९. ग्वाल । गोपाल । आभीर ।
१०. वाचाल । मुखर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—पति (गो-), m. the lord of cowherds, leader, chief (a N. often applied to Indra), RV.; AV.; VS. i, 1
a bull, MBh. xii, 4877; R. iii, iv; VarBṛS.
(hence) the medicinal plant Ṛṣabha, L.
‘lord of rays’, the sun, MBh. i, ii, iii; Hariv.; BhP.
‘lord of stars’, the moon, Subh.
‘earth-lord’, a king, L.
‘the chief of herdsmen’, Kṛṣṇa or Viṣṇu, MBh. xiii, 7002 and 7012; Hariv. 4067
‘lord of waters’, Varuṇa, MBh. v, 3532 and 3801
Śiva, xiii, 1228; R. vii, 16, 23
Indra, L.
N. of a Deva-gandharva (cf. गो-प), MBh. i, 2550 and 4811
of a demon slain by Kṛṣṇa, MBh. iii, 492; Hariv. 9141
of a son of Śibi, MBh. xii, 1794
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (365,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपति पु० ६ त० । गवां पशूनां पत्यौ १ शिवे, २ वृषे, (सांड) “रक्षसां वशमापन्नं सिंहानामिव गोपतिम्” रामा० । भूमिपतौ ३ नृपे ४ श्रीकृष्णे, किरणपतौ ५ सूर्य्ये, ६ स्वर्ग- [] पतौ शक्रे, मेदिनिः । ७ ऋषभनामौषधौ राजनि० । “गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्म्मवसनो हरः” भा० आनु० १७ अ० शिवसहनासोक्तौ । “उत्तरो गोपतिर्गोप्ता” विष्णुस० “गवां पालनात् गोपवेशधारणात् गौर्महीतस्याः पाल- नाद्वा गोपतिः” भा० “सिंहेन निहतं गोष्ठे गौः सवत्सेय गोपतिम्” कि० ४ । २२ । गोस्वामिनि च हारा० । “ध्रुवा अस्मिन् गोपतौ स्यात् वह्वीः” यजु० ९ । ११ “गोपतौ गवां गत्यावस्मिन् यजमाने” वेददी० । सूर्य्यस्य किरणपतित्वात् तथात्वम् “मार्त्तण्डो गोपतिः श्रीमान् कृतज्ञश्च प्रता- पषान्” । आदित्यहृदयम् “तपसाराध्य वरदं देवं गोपतिमीश्वरम्” भा० आ० १७३ अ० सूर्य्यकन्यातपती विवाहोक्तौ” ९ असुरभेदे “गोपतिस्तालकेतुश्च निहतौ शार्ङ्गधन्वना” हरिवं० १६१ अ० । तस्य भावः त्व--गोपतित्व पत्यन्तत्वात् यत् । गोपत्य गोपतिभावे न० “येनांशेन हृता गावः कश्यपेन महा- त्मना । स तेनांशेन जगतीं गत्वा गोपत्यमेष्यति” हरिवं० ५६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2706-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपतिः, पुं, (गोर्वृषभस्य पतिः । यद्वा गवां पशूनां जीवानां पतिः ।) शिवः । (यथा, महा- भारते । १३ । १७ । १३ । “गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्म्मवसनो हरिः ॥” गां पृथ्वीं जगदित्यर्थः पाति पालयतीति । गो + पा + डतिः । विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ६६ । “उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः ॥” गोपेन्द्रनन्दनकृष्णः । यथा, हरिवंशे । ७६ । ४ । “अमानुषाणि कर्म्माणि पश्यामस्तव गोपते ! ॥” असुरभेदः । यथा, महाभारते । ३ । १२ । ३५ “गोपतिस्तालकेतुश्च त्वया विनिहतावुभौ ॥” गवां रश्मीनां पतिः ।) सूर्य्यः । (यथ भागवते । १ । १२ । १० । “परिभ्रमन्तमुल्काभां भ्रामयन्तं गदां मुहुः । अस्त्रतेजः स्वगदया नीहारमिव गोपतिः ॥” गोः पृथिव्याः पतिः ।) राजा । (गवां सौर- भेयाणां पतिः ।) वृषः । इति मेदिनी ॥ ते । १०७ ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । ६८ । ११५ । “शार्द्दूलहंससमदद्विपगोपतीनां तुल्या भवन्ति गतिभिः शिखिनां च भूपाः । येषाञ्च शब्दरहितं स्तिमितं च यातं तेऽपीश्वरा द्रुतपरिप्लुतगा दरिद्राः ॥”) ऋषभनामौषधिः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-357-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें