🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:01:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोमदक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोमत्+अक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोमत्

अर्थ: मतुप् गौओं से सम्पन्न

संस्कृत: पर्याय: गवीश्वर, गोमिन्

व्युत्पत्ति: गो+मतुप् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोमत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गोमत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. गोमत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. गोमत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. गोमत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोमत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोमत् / गोमद्गोमतीगोमन्ति
द्वितीयागोमत् / गोमद्गोमतीगोमन्ति
तृतीयागोमतागोमद्भ्याम्गोमद्भिः
चतुर्थीगोमतेगोमद्भ्याम्गोमद्भ्यः
पञ्चमीगोमतःगोमद्भ्याम्गोमद्भ्यः
षष्ठीगोमतःगोमतोःगोमताम्
सप्तमीगोमतिगोमतोःगोमत्सु
सम्बोधनहे गोमत् / हे गोमद्हे गोमतीहे गोमन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अक

अर्थ: टेढ़ा चलना

संस्कृत: कुटिलायां गतौ

अंग्रेज़ी: to move tortuously, to limp

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अक् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अक् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अक् (भ्वादिगण) · अर्थ: टेढ़ा चलना (कुटिलायां गतौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअकतात् / अकताद् / अकतुअकताम्अकन्तु
मध्यमअक / अकतात् / अकताद्अकतम्अकत
उत्तमअकानिअकावअकाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अकति · लिट्: आक · लुट्: अकिता · लृट्: अकिष्यति · लोट्: अकतात् · लङ्: आकत् · विधिलिङ्: अकेत् · आशीर्लिङ्: अक्यात् · लुङ्: आकीत् · लृङ्: आकिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अकन · ण्वुल्: आककः · तृच्: अकिता · ण्यत्: आक्यः · तव्य: अकितव्यः · अनीयर्: अकनीयः · क्त: अकितः · क्तवतु: अकितवान् · शतृ: अकन् · स्य-शतृ: अकिष्यन् · क्त्वा: अकित्वा · ल्यप्: प्राक्य · तुमुन्: अकितुम् · णमुल्: आकम् · घञ्: आकः · क्तिन्: अक्ति · क्वसु: आकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोमत्
गोमत्
gomat
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—मत् (गो-), mfn. possessing or containing cattle or cows or herds, rich in cattle, consisting of cattle, RV.; AV.; VS.; MBh. ii, v
containing or mixed with milk, RV.
गो—मत् n. possession of cattle, RV.; PārGṛ. iii, 4, 4
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (365,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोमत् a. 1 Rich in cows. --2 Possessing or containing cattle. --3 Mixed with milk. --n. Possession of cattle, property consisting in herds. --ती N. of a river.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0469-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोमत् त्रि० गौरस्त्यस्य मतुप् । १ गोस्वामिनि २ गोयुक्ते च “इन्द्र! गोमन्निहायाहि” यजु० २६ । ४ “गावः स्तुतिरूपा वाचः किरणा वा विद्यन्तेऽस्य गोमान्” वेददी० स्त्रियां ङीप् । सा च ३ नदीभेदे स्त्री “गोमतीं धूतपापां च गण्डकीञ्च महानदीम्” भा० भी० ९ अ० । स्कन्धपु० प्रभा० तन्माहात्म्यम् “गोमत्युत्पत्तिकथनं तस्यां स्नाना- दिजं फलम् । चक्रतीर्थस्य माहात्म्यं गोमत्युदधि- सङ्गमः” वृहन्ना० तत्खण्डप्रतिपाद्ये । अत्र उदधि सङ्गम इत्युक्तेः “गङ्गा सरस्वती पुण्या यमुना च “महानदी । गोदावरी गोमती च नदी तापी च नर्म्मदा” इत्युपक्रमे “नद्यः समुद्रसंयोगात् सर्वाः पुण्याः शुभा- वहाः” प्रभा० खण्डोक्तेश्च सा समुद्रगा अन्या तु गोमती काशीतोऽनतिदूरे उत्तरस्यां गङ्गासङ्गता यथाह” भा० व० ८४ अ० यथा “गोमतीगङ्गयोश्चैव सङ्गमे लोक- विश्रुते । अग्निष्टोममबाप्नोति कुलञ्चैव समुद्धरेत्” गोमतीस्नान फलं तत्रैव “रामतीर्थे नरः स्नात्वा गोमत्यां कुरुनन्दन! । अश्वमेधमवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः । शतसाहसकं तीर्थं तत्रैव भरतर्षभ! । तत्रोपस्पर्शनं कृत्वा नियतो नियताशनः । गोसहस्रफलं पुण्यं प्राप्नोति भरतर्षभ!” गौः गोपदमाधिक्येन विद्यतेऽस्यां विद्यायां मतुप् ङीप् । ५ विद्याभेदे सा च गोदानशब्दे २६९९ पृ० दर्शिता अन्या तिलधेनुशब्दे वक्ष्यते “गोमत्या विद्यया धेनुं तिलानामभिमन्त्र्य च” भा० आनु० ७८ अ० । “पञ्चगव्येन गोघाती मासेनैकेन शुध्यति । गोमतीं च जपेद्विद्यां गवां गोष्ठे च संबसेत्” शाता० । गोमत्यां भवः पलद्या० अण् । गौमत तत्रभवे त्रि० स्त्रियां ङीप् । गोमत्या अदूरभवो देशः अण । गौमत तत्सन्नि- कृष्टदेशादौ त्रि० स्त्रियां ङीप् । बहुत्वे तस्य वरणा० लुप् । गोमत्यः । उक्तगोमच्छब्दस्य सर्वनामस्थाने नुम् गोमान् गोमन्तावित्यादि रूपम् । गोमानिवाचरति गोमत् + क्किप् गोमतीति ततः क्विप् गोमत् । ४ गोस्वामि- तुल्ये अत्र सर्व्वनामस्थाने धातुत्वात् न नुम् । गोमत् गोमतौ इत्येव । षष्ठीतत्पुरुषे गोमतीशब्दस्य “वैदेहि बन्धोर्हृदयं विदद्रे” इत्यत्रेव “ङ्यापोः संज्ञाच्छन्दसोः” [] पा० आर्षे प्रयेगे वा ह्रस्वः । “सा लतेव महासालं फुल्लं गोमतितीरजम्” भा० वि० २७ अ० । न तु ह्रस्वान्तं शब्दान्तरम् केषाञ्चित् तथा कल्पनं तु प्रामा- दिकम् । गौस्तदस्थि अत्रास्ति मतुप् ङीप् (भागाड) ख्यातायां ५ भूमौ “भोजनं यत्र तत्रापि शयनं हट्ट- मन्दिरे । मरणं गोमतीतीरे” उद्भटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2714-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोमत्गोमत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गोमत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | गोमत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
अकअक् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अक् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोमत् 📚 ➤ मतुप् गौओं से सम्पन्न
संस्कृत: पर्याय: गवीश्वर, गोमिन्

अक 📚 ➤ टेढ़ा चलना
संस्कृत: कुटिलायां गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोमत् 📚(गो-), mfn. possessing or containing cattle or cows or herds, rich in…🔵🟣🟢
अक् 📚cl. 1. P. अकति, to move tortuously (like a snake), L.; Cf. √ अग् and √…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
गोमदकगोमत् + अकजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

  • गोमत् = गो + मत् तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • गोमत्: गो+मतुप् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें