🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:11:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोमत्
gomat
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—मत् (गो-), mfn. possessing or containing cattle or cows or herds, rich in cattle, consisting of cattle, RV.; AV.; VS.; MBh. ii, v
containing or mixed with milk, RV.
गो—मत् n. possession of cattle, RV.; PārGṛ. iii, 4, 4
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (365,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोमत् a. 1 Rich in cows. --2 Possessing or containing cattle. --3 Mixed with milk. --n. Possession of cattle, property consisting in herds. --ती N. of a river.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0469-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोमत् त्रि० गौरस्त्यस्य मतुप् । १ गोस्वामिनि २ गोयुक्ते च “इन्द्र! गोमन्निहायाहि” यजु० २६ । ४ “गावः स्तुतिरूपा वाचः किरणा वा विद्यन्तेऽस्य गोमान्” वेददी० स्त्रियां ङीप् । सा च ३ नदीभेदे स्त्री “गोमतीं धूतपापां च गण्डकीञ्च महानदीम्” भा० भी० ९ अ० । स्कन्धपु० प्रभा० तन्माहात्म्यम् “गोमत्युत्पत्तिकथनं तस्यां स्नाना- दिजं फलम् । चक्रतीर्थस्य माहात्म्यं गोमत्युदधि- सङ्गमः” वृहन्ना० तत्खण्डप्रतिपाद्ये । अत्र उदधि सङ्गम इत्युक्तेः “गङ्गा सरस्वती पुण्या यमुना च “महानदी । गोदावरी गोमती च नदी तापी च नर्म्मदा” इत्युपक्रमे “नद्यः समुद्रसंयोगात् सर्वाः पुण्याः शुभा- वहाः” प्रभा० खण्डोक्तेश्च सा समुद्रगा अन्या तु गोमती काशीतोऽनतिदूरे उत्तरस्यां गङ्गासङ्गता यथाह” भा० व० ८४ अ० यथा “गोमतीगङ्गयोश्चैव सङ्गमे लोक- विश्रुते । अग्निष्टोममबाप्नोति कुलञ्चैव समुद्धरेत्” गोमतीस्नान फलं तत्रैव “रामतीर्थे नरः स्नात्वा गोमत्यां कुरुनन्दन! । अश्वमेधमवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः । शतसाहसकं तीर्थं तत्रैव भरतर्षभ! । तत्रोपस्पर्शनं कृत्वा नियतो नियताशनः । गोसहस्रफलं पुण्यं प्राप्नोति भरतर्षभ!” गौः गोपदमाधिक्येन विद्यतेऽस्यां विद्यायां मतुप् ङीप् । ५ विद्याभेदे सा च गोदानशब्दे २६९९ पृ० दर्शिता अन्या तिलधेनुशब्दे वक्ष्यते “गोमत्या विद्यया धेनुं तिलानामभिमन्त्र्य च” भा० आनु० ७८ अ० । “पञ्चगव्येन गोघाती मासेनैकेन शुध्यति । गोमतीं च जपेद्विद्यां गवां गोष्ठे च संबसेत्” शाता० । गोमत्यां भवः पलद्या० अण् । गौमत तत्रभवे त्रि० स्त्रियां ङीप् । गोमत्या अदूरभवो देशः अण । गौमत तत्सन्नि- कृष्टदेशादौ त्रि० स्त्रियां ङीप् । बहुत्वे तस्य वरणा० लुप् । गोमत्यः । उक्तगोमच्छब्दस्य सर्वनामस्थाने नुम् गोमान् गोमन्तावित्यादि रूपम् । गोमानिवाचरति गोमत् + क्किप् गोमतीति ततः क्विप् गोमत् । ४ गोस्वामि- तुल्ये अत्र सर्व्वनामस्थाने धातुत्वात् न नुम् । गोमत् गोमतौ इत्येव । षष्ठीतत्पुरुषे गोमतीशब्दस्य “वैदेहि बन्धोर्हृदयं विदद्रे” इत्यत्रेव “ङ्यापोः संज्ञाच्छन्दसोः” [] पा० आर्षे प्रयेगे वा ह्रस्वः । “सा लतेव महासालं फुल्लं गोमतितीरजम्” भा० वि० २७ अ० । न तु ह्रस्वान्तं शब्दान्तरम् केषाञ्चित् तथा कल्पनं तु प्रामा- दिकम् । गौस्तदस्थि अत्रास्ति मतुप् ङीप् (भागाड) ख्यातायां ५ भूमौ “भोजनं यत्र तत्रापि शयनं हट्ट- मन्दिरे । मरणं गोमतीतीरे” उद्भटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2714-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें