🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:40:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोमेध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोमेध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोमेध

अर्थ: गो (गच्छत्यनेन, गम् करणे डो तारा .) + मेध (यज्ञ)

अंग्रेज़ी: (cf. गवां-म्°) a cow-sacrifice, R. vii, 25, 8; VarP. xvi

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोमेध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोमेध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोमेधःगोमेधौगोमेधाः
द्वितीयागोमेधम्गोमेधौगोमेधान्
तृतीयागोमेधेनगोमेधाभ्याम्गोमेधैः
चतुर्थीगोमेधायगोमेधाभ्याम्गोमेधेभ्यः
पञ्चमीगोमेधात् / गोमेधाद्गोमेधाभ्याम्गोमेधेभ्यः
षष्ठीगोमेधस्यगोमेधयोःगोमेधानाम्
सप्तमीगोमेधेगोमेधयोःगोमेधेषु
सम्बोधनहे गोमेधहे गोमेधौहे गोमेधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोमेध
गोमेध
gomedha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोमेध संज्ञा पुं॰ [सं॰] अश्वमेध के ढंग का एक यज्ञ । विशेष—इसमें गौ से हवन किया जाता था । इसका अनुष्ठान कलियुग में वर्जित है । मनु के अनुसार ब्रह्महत्या के प्रायश्चित के लिये और गोभिल गृह्मसूत्र के अनुसार पुष्टि- कामना से इस यज्ञ का अनुष्ठान होता है । इसे गोसव यज्ञ भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—मेध m. (cf. गवां-म्˚) a cow-sacrifice, R. vii, 25, 8; VarP. xvi
N. of the attendant of the 22nd Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (366,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोमेध पु० मेध--बधे आधारे घञ् ६ त० । गोसवाख्ये यज्ञ- भेदे गोसवशब्दे विवृतिः “गवां मेधमवाप्नोति अप्सरो- भिश्च मोदते” भा० आनु० १०९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2716,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोमेधः, पुं, (मेधहिंसायम् + भावे घञ् । गवां मेधो हिंसा यत्र ।) यज्ञविशेषः । तत्र स्त्रीगोपशुः मन्त्रेषु स्त्रीलिङ्गपाठात् । तस्य लक्षणं सप्त- शफत्वनवशफत्वभग्नशृङ्गत्वकाणत्वछिन्नकर्णत्वादि- दोषराहित्यम् । तस्य प्रयोगः सर्व्वोऽपि छाग- पशुवत् । यजमानस्य स्वर्गः फलं गोश्च गोलोक- प्राप्तिः । तस्य च कलौ निषेधो यथा, -- “अश्वालम्भो गवालम्भः सन्न्यासः पलपैतृकम् । देवराच्च सुतोत्पत्तिः कलौ पञ्च विवर्जयेत् ॥” इत्यापस्तम्बादिकल्पसूत्रपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-362-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोमेध" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोमेधगोमेध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोमेध 📚 ➤ गो (गच्छत्यनेन, गम् करणे डो तारा .) + मेध (यज्ञ)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (cf. गवां-म्°) a cow-sacrifice, R. vii, 25, 8; VarP. xvi

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोमेध 📚अश्वमेध के ढंग का एक यज्ञ । विशेष—इसमें गौ से हवन किया जाता था । इसका …🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गोमेध = गो + मेध तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें