🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:02:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोलकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोलकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोलकः

अर्थ: गुड् - ण्वुल्, डस्य लः

संस्कृत: विधवायाम् जारजातः पुत्रः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोलक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोलक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोलकःगोलकौगोलकाः
द्वितीयागोलकम्गोलकौगोलकान्
तृतीयागोलकेनगोलकाभ्याम्गोलकैः
चतुर्थीगोलकायगोलकाभ्याम्गोलकेभ्यः
पञ्चमीगोलकात् / गोलकाद्गोलकाभ्याम्गोलकेभ्यः
षष्ठीगोलकस्यगोलकयोःगोलकानाम्
सप्तमीगोलकेगोलकयोःगोलकेषु
सम्बोधनहे गोलकहे गोलकौहे गोलकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोलक
गोलक
golaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पति की मृत्यु के बाद (2.6.36)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोलक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गोलोक ।
२. गोलपिंड ।
३. विधवा का जारज पुत्र ।
४. मिट्टी का बड़ा कुंडा ।
५. फूलों का निकला हुआ सार । इत्र ।
६. आँख का डेला । उ॰—(क) अति उनींद अलसात कर्मगति गोलक चपल सिथिल रछु थोरे ।— सूर (शब्द॰) । (ख) जोगवहिं प्रभु सिय लकनहिं कैसे । पलक बिलोचन गोलक जैसे ।—तुलसी (शब्द॰) ।
७. आँख की पुतली । उ॰—उनके हित उनहीं बने कोऊ करौ अनेक । फिरत काक गोलक भयौ दुहूँ देह ज्यों एक ।—बिहारी (शब्द॰)
८. गुंबद । उ॰—बिसुकरमा मनु मनि खंभ पै उडगण को गोलक धरयो ।—गोपाल (शब्द॰) ।
९. वह संदूक या थैली आदि जिसमें किसी विशेष कार्य के लिए थोड़ा थोड़ा धन संग्रह करके रखा जाय । फंड ।
११. वह संदूक या थैला जिसमें बिक्री, कर द्वारा या और किसी प्रकार से आई हुई रोजाना आमदानी रखी जाती है । गल्ला । गुल्लक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोलक m. a ball or globe, BhP. v, 16, 4; VS. xxxi, 22, Sch. &c.
a ball for playing with, Hariv. 15549
glans penis, Sāy. on AitBr. i, 20
a kind of pease (= पलाश), Gobh. iv, 4, 26; ŚāṅkhGṛ. iv, 19, 4
myrrh, L.
a globular water-jar, L.
a kind of dish, Gal.
a widow's bastard, Mn. iii, 156 and 174; MBh. iii, 13366
the conjunction of all the planets in one sign, VarBṛ. xii, 3 and 19
N. of a pupil of Deva-mitra, VāyuP. i, 60, 64
गोलक n. a ball or globe, Nyāyam., Sch.
= गो-लोक, Tantr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (368,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोलकः [गुड् ण्वुल् डस्य लः] 1 A ball, globe. --2 A wooden ball for playing with. --3 A globular water-jar. --4 A widow's bastard. --5 A conjunction of six or more planets. --6 [] Molasses. --7 Gum myrrh. --कं The heaven of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0470-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोलक पु० गुड--ण्वुल् डस्य लः । १ मणिके अलिञ्जरे (जाला) २ गुडे च हेमच० । ३ गन्धरसे रत्नमाला ३ कलाये (मटर) ख्याते शब्दच० तस्य गोलाकृतित्वात् तथात्वम् । गोल + स्वार्थे क । ४ गोलशब्दार्थे ५ पिण्डे च “तेजसां गोलकः सूर्य्यः ग्रहर्क्षाण्यम्बुगोलकाः । प्रभावन्तोहि दृश्यन्ते सूर्य्यरश्मिप्रदोपिताः” सू० सि० । ६ गोलोके न० “यद्रूपं गोलकं धाम तद्रूपं नास्ति मामके” तन्त्रसा० । जारज- गोलकस्य संस्कारार्हता कुण्डशब्दे २०८७ पृ० उक्ता । ७ इन्द्रियाधिष्ठानभेदे न० । चक्षुर्गोलकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2718,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोलकं, क्ली, (गुड + घञ् । स्वार्थे कन् च । ण्वुल् इत्येके ।) गोलोकम् । यथा, तन्त्रे । “यद्रूपं गोलकं धाम तद्रूपं नास्ति मामके ॥”
गोलकः, पुं, (गुड + घञ् । ततः स्वार्थे कन् । डस्य लत्वं च । ण्वुल् इत्येके ।) मृते भर्त्तरि जारजः । इत्यमरः ॥ राँडेर छेले इति भाषा ॥ (यथा, मनुः । ३ । १५६ । “शूद्रशिष्यो गुरुश्चैव वाग्दुष्टः कुण्डगोलकौ ॥”) अलिञ्जरः । गुडः । पिण्डः । इति हेमचन्द्रः ॥ गन्धरसः । इति रत्नमाला ॥ कलायः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ मटर इति ख्यातः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-363-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोलक" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोलकःगोलक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोलकः 📚 ➤ गुड् - ण्वुल्, डस्य लः
संस्कृत: विधवायाम् जारजातः पुत्रः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोलक 📚गोलोक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गोलक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें