🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:41:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोसल्ल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गो-+सत्+ल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सत्

अर्थ: सोना

संस्कृत: स्वप्ने

अंग्रेज़ी: to sleep

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सस् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. सत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. सत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. सत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. सद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. सत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  7. सद् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  8. सत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सस् (अदादिगण) · अर्थ: सोना (स्वप्ने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअसत् / असद्असस्ताम्अससन्
मध्यमअसः / असत् / असद्असस्तम्असस्त
उत्तमअससम्असस्वअसस्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सस्ति · लिट्: ससास · लुट्: ससिता · लृट्: ससिष्यति · लोट्: सस्तात् · लङ्: असत् · विधिलिङ्: सस्यात् · आशीर्लिङ्: सस्यात् · लुङ्: अससीत् · लृङ्: अससिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ससन · ण्वुल्: सासकः · तृच्: ससिता · ण्यत्: सास्यः · तव्य: ससितव्यः · अनीयर्: ससनीयः · क्त: ससितः · क्तवतु: ससितवान् · शतृ: ससन् · स्य-शतृ: ससिष्यन् · क्त्वा: ससित्वा · ल्यप्: प्रसस्य · तुमुन्: ससितुम् · णमुल्: सासम् · घञ्: सासः · क्तिन्: सस्ति · क्वसु: सेसिवान्

ल

अर्थ: इन्द्र् का विशेषण

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालःलौलाः
द्वितीयालम्लौलान्
तृतीयालेनलाभ्याम्लैः
चतुर्थीलायलाभ्याम्लेभ्यः
पञ्चमीलात् / लाद्लाभ्याम्लेभ्यः
षष्ठीलस्यलयोःलानाम्
सप्तमीलेलयोःलेषु
सम्बोधनहे लहे लौहे लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सस्
सस्
sas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सस् cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 70) सस्ति (in TS. also ससस्ति and in VS. ससस्ति, pr. p. ससत्, RV.; AV.; Gr. also pf. ससास aor. असासीत् or अससीत्; fut. ससिता, ससिष्यति), to sleep, RV. &c. (cf. above), Naigh. iii, 22; to be inactive or idle, RV. : Caus. सासयति (aor. असीषसत्), Gr.: Desid. सिससिषति, ib. : Intens. सासस्यते, सासस्ति, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1192,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सस् {c2c} P. (सस्ति) To sleep.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1111-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गो-सत्समास: गो + सस् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: सस् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: सत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | सत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
लल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोसत् 📚गो 📚सस् ➤ गो (गच्छत्यनेन, गम् करणे डो तारा .) + सस् (सोना)
संस्कृत: स्वप्ने

ल 📚 ➤ इन्द्र् का विशेषण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गो 📚गाय । गऊ🟠🔵🟣🟢
सस् 📚cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 70) सस्ति (in TS. also ससस्ति and in VS. स…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गो
पृथ्वी के और नाम (२.१.४) — विपुला, गह्वरी, धात्री, इला, कुम्भिनी, क्षमा, भूतधात्री, रत्नगर्भा
बैल के और नाम (२.९.६१) — अनड्वान्, सौरभेय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
गोसल्लसत् + लपरसवर्ण तोर्लि (८.४.६०)

❖ समासः

  • गो-सत् = गो + सत् तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬