🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ल
la
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ल व्यंजन वर्ण का अट्ठाईसवाँ वर्ण जिसका उच्चारण स्थान दंत है । इसके उच्चारण मे संवार, नाद और घोष प्रयत्न होते हैं । यह अल्पप्राण है ।
ल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. इंद्र ।
२. पृथ्वी ।
३. छंदःशास्त्र में लघु मात्रा के लिये प्रयुक्त संक्षिप्त रूप (को॰) ।
४. पाणिनि व्याकरण में क्रिया के काल एवं अवस्था के लिये प्रयुक्त विशेष संज्ञा ।
४. पचास की संख्या (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ल the 3rd semivowel (corresponding to the vowels ऌ, ॡ, and having the sound of the English l)
a technical term for all the tenses and moods of a finite verb or for the terminations of those tenses and moods (also applied to some forms with कृत् affixes construed like a finite verb, Pāṇ. ii, 3, 69; cf. iii, 2, 124, and when accompanied by certain indicatory letters denoting each tense separately See लट्; लङ्; लिङ्; लोट्; लिट्; लुट्; ऌट्; लुङ्; ऌङ्; लेट्), Pāṇ. iii, 4, 69; 77, Sch.
2. ल m. N. of Indra, L.
cutting (? cf. लव), W.
3. ल (in prosody) = लघु, a short syllable.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (891,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लः 1 An epithet of Indra. --2 A short syllable (in prosody). --3 A technical term used by Pāṇini for the ten tenses and moods (there being ten lakāras).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0919-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ल पु० ला--क । १ इन्द्रे मेदि० तन्त्रोक्ते भूमिदैवताके २ मन्त्र- भेदे न० २ एकलघुके वर्णे । लडादिदशसु लकारादि तिड्प्रत्ययेषु “लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः पा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4817,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ल, लकारः । स तु यवर्गस्य तृतीयो वर्णो व्यञ्जन- स्याष्टाविंशवर्णश्च । अस्योच्चारणस्थानं दन्तः । इति व्याकरणम् ॥ (तथाच सिद्धान्तकौमुद्याम् । “ऌतुलसानां दन्ताः ॥”) तस्य स्वरूपं यथा, -- “लकारं चञ्चलापाङ्गि ! कुण्डलीत्रयसंयुतम् । पीतविद्युल्लताकारं सर्व्वरत्नप्रदायकम् ॥ पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा । त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं सदा । आत्मादितत्त्वसहितं हृदि भावय पार्व्वति ! ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ * ॥ (वङ्गीयवर्णमालायाम् ।) अस्य लेखनप्रकारो यथा, -- “कुण्डलीत्रयसंयुक्ता वामाद्दक्षगता त्वधः । पुनरूर्द्ध्वगता रेखा तासु नारायणः शिवः । ब्रह्मशक्तिश्च सन्तिष्ठेद्ध्यानमस्य प्रचक्षते ॥” ध्यानं यथा, -- “चतुर्भुजां पीतवस्त्रां रक्तपङ्कजलोचनाम् । सर्व्वदा वरदां भीमां सर्व्वालङ्कारभूषिताम् ॥ योगीन्द्रसेवितां नित्यां योगिनीं योगरूपिणीम् । चतुर्वर्गप्रदां देवीं नागहारोपशोभिताम् ॥ एवं ध्यात्वा लकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ तस्य नामानि यथा, -- “लश्चन्द्रः पूतना पृथ्वी माधवः शक्रवाचकः । बलानुजः पिनाकीशो व्यापको मांससंज्ञकः ॥ [] खड्गी नादोऽमृतं देवी लवणं वारुणीपतिः । शिखा वाणी क्रिया माता भामिनी कामिनी प्रिया ॥ ज्वालिनी वेगिनी नादः प्रद्युम्नः शोषणो हरिः । विश्वात्ममन्त्रौ बली चेतो मेरुर्गिरिः कला रसः ॥” इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥ (अनुबन्धविशेषः । यथा, कविकल्पद्रुमे । “दिवाद्यो य्लादादिकः ।” एतेन अद् लौ भक्षणे लुग्द्भ्योऽपः । अत्ति इति ॥ छन्दः- शास्त्रोक्तो लघुसंज्ञको गणविशेषः । इति छन्दोमञ्जरी ॥)
लं, क्ली, (लीयतेऽत्रेति । ली + अभिधानान्निरुप- पदेऽपि डः ।) पृथ्वीबीजम् । इति तन्त्रम् ॥
लः, पुं, (लातीति । ला + अच् ।) इन्द्रः । इति भेदिनी । ले, १ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-194-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें