🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:58:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ग्रह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ग्रह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ग्रह

अर्थ: पकड़ना, ग्रहण करना, अधिकार जमाना, अभिग्रहण

संस्कृत: ग्रहणम्, ग्राहणम्, निर्बन्धः, अर्कादयः · पर्याय: उपराग

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग्रह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग्रह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाग्रहःग्रहौग्रहाः
द्वितीयाग्रहम्ग्रहौग्रहान्
तृतीयाग्रहेणग्रहाभ्याम्ग्रहैः
चतुर्थीग्रहायग्रहाभ्याम्ग्रहेभ्यः
पञ्चमीग्रहात् / ग्रहाद्ग्रहाभ्याम्ग्रहेभ्यः
षष्ठीग्रहस्यग्रहयोःग्रहाणाम्
सप्तमीग्रहेग्रहयोःग्रहेषु
सम्बोधनहे ग्रहहे ग्रहौहे ग्रहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ग्रह
ग्रह
graha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ग्रहण के नाम (1.4.10) उपराग
पकड़ना (3.2.8) ग्राह
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्रह १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वे तारे जिनकी गति, उदय और अस्त काल आदि का पता ज्योतिषियों ने लगा दिया था । विशेष—(क) प्राचिन काल के ज्योतिषियों में इन ग्रहों की संख्या के संबध में कुछ मतभेद था । वराहमिहिर ने केवल सात ग्रह माने हैं; यथा—सूर्य, चंद्र, मंगल, बुध, बृहस्पति, शुक्र और शनि । फलित ज्योतिष में इन सात ग्रहों के अतिरिक्त राहु और केतु नामक दो और ग्रह माने जाते हैं और अनेक मांगलिक अवसरों पर इन ९ ग्रहों का विधिवत् पूजन होता है । एक विद्वान् के मत से ग्रहों की संख्या दस है; पर यह कहीं मान्य नहीं है । अधिकांश लोग फलित ज्योतिष के अनुसार ग्रहों की संख्या नौ ही मानते हैं और इसी लिये ग्रह नौ की संख्या का बोधक भी है । फलित ज्योतिष में प्रत्येक ग्रह को कुछ विशिष्ट देशों, जातियों, जीवों और पदार्थों का स्वामी माना है और उनका वर्णविभाग किया गया है । उनमें गुरु और शुक्र को ब्राम्हण, मंगल और रवि को क्षत्रिय, बुध और चंद्रमा को वैश्य और शनि, राहु तथा केतु को शूद्र कहा गया है । मंगल और सूर्य का रंग लाल, चंद्रमा और शुक्र का रंग सफेद गुरु और बुध का रंग पीला और शनि, राहु और केतु का रंग काला बतलाया गया है । इसके अतिरिक्त फलित ज्योतिष में जो कुंडली बनाई जाती है, उसमें प्रत्येक ग्रह की दूसरे ग्रहों पर एक विशेष रूप से 'दृष्टि' भी होती है । शुभ ग्रह की दृष्टि का फल शुभ और अशुभ ग्रह की दृष्टि का फल अशुभ होता है । यह दृष्टि चार प्रकार की होती है ।—पूर्ण, त्रिपाद, अर्द्ध औऱ एकपाद । पूर्ण दृष्टि का फल पूर्ण, त्रिपाद का तीन चतुर्थांश, अर्द्ध का आधा और एकपाद का एक चतुर्थांश होता है । इस दृष्टि की संबंध में फलित ज्योतिष के ग्रंथो में कहा गया है कि प्रत्येक ग्रह अपने स्थान से तीसरे और दसवें घरो को एकपाद, पाँचवें और नवें घरों के ग्रहों का अर्द्ध, चौथे और आठवें घरो के ग्रहों को त्रिपाद औ र सातवें घर के ग्रहों को पूर्ण दृष्टि से देखता है । (ख) 'ग्रह' शब्द में पति या पतिवाची कोई दूसरा शब्द जोड़ देने से उसका अर्थ 'सूर्य' हो जाता है ।
२. आकाशमंडल में वह तारा जो अपने सौर जगत् में सूर्य की परिक्रमा करे । एक निश्चित कक्षा पर किसी सूर्य की परिक्रमा करनेवाला तारा । विशेष—हमारे सौर जगत् में सूर्य के क्रमानुसार अंतर पर बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगल, बृहस्पति, शनि, युरेनस और नेपच्यून ये आठ बड़े या प्रधान ग्रह हैं । अब एक नए ग्रह का पता चला है जिसे प्लेटो (कुबेर ) कहते हैं । इनके अतिरिक्त, मंगल और बृहस्पति के मध्य में बहुत से छोटे छोटे ग्रह हैं जिनमें से अबतक ४६० से अधिक ग्रहों का होना प्रमाणित हो चुका हैं । ये सब प्रायः एक ही समतल पर हैं और युरेनस तथा नेपच्यून के अतिरिक्त शेष सब ग्रह अपनी कक्षा पर सूर्य की परिक्रमा करते हैं । नेपच्यून और युरेनस का मार्ग कुछ भिन्न है । इन ग्रहों की गति भी अलग अलग है । किसी किसी बड़े ग्रह के साथ उपग्रह भी हैं जो उसी समतल पर अपनी कक्षा में अपनी ग्रह की परिक्रमा करते हैं । जैसे,—हमारी इस पृथिवी के साथ चंद्रमा । इसी प्रकार नेपच्यून के साथ एक, मंगल के साथ दो, युरेनस और बृहस्पति के साथ चार चार और शनी के साथ आठ उपग्रह या चंद्रमा हैं । इनमें से कुछ उपग्रहों का मार्ग और उनकी गति भी साधारण से भिन्न है । प्रत्येक ग्रह सूर्य से कुछ निश्चित अंतर पर है । साधारणतः स्थूल रूप से, सूर्य के ग्रहों का आपोक्षिक अंतर जानने का एक बहुत सरल उपाय यह है —॰, ३, ६, १२, २४, ४८, ९६, १९२ इनमें से प्रत्येक संख्या में चार जोड़ दें तो वही संख्या आपेक्षिक अंतर सूचित करनेवाली होगी— ४ ७ १० १६ २८ ५२ १०० १९६ बुध शुक्र पृथ्वी मंगल ॰ बृहस्पति शनि युरेनस अर्थात् यदि सूर्य और बुध का अंतर ४ मान लिया जाय, तो सूर्य से शुक्र का अंतर, लगभग ७, पृथ्वी का १०, मंगल का १६ और शेष ग्रहों का भी इसी प्रकार होगा । प्रत्येक ग्रह का स
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रह mfn. (Pāṇ. iii, 3, 58; g. वृषादि) ifc. (iii, 2, 9, Vārtt. 1) seizing, laying hold of, holding, BhP. iii, 15, 35 (cf. अङ्कुश-, धनुर्-, &c.)
obtaining, v, viii
perceiving, recognising, iv, 7, 31
ग्रह m. ‘seizer (eclipser)’, Rāhu or the dragon's head, MBh. &c.
a planet (as seizing or influencing the destinies of men in a supernatural manner; sometimes 5 are enumerated, viz. Mars, Mercury, Jupiter, Venus, and Saturn, MBh. vi, 4566 f.; R. i, 19, 2; Ragh. iii, 13 &c.; also 7 i.e. the preceding with Rāhu and Ketu, MBh. vii, 5636; also 9 i.e. the sun [cf. ŚBr. iv, 6, 5, 1 and 5; MBh. xiii, 913; xiv, 1175] and moon with the 7 preceding, Yājñ. i, 295; MBh. iv, 48; VarBṛS.; also the polar star is called a Graha, Garg. (Jyot. 5, Sch.); the planets are either auspicious शुभ-, सद्-, or inauspicious क्रूर-, पाप-, VarBṛS.; with Jainas they constitute one of the 5 classes of the Jyotiṣkas)
the place of a planet in the fixed zodiac, W.
the number ‘nine’
N. of particular evil demons or spirits who seize or exercise a bad influence on the body and mind of man (causing insanity &c.; it falls within the province of medical science to expel these demons; those who esp. seize children and cause convulsions &c. are divided into 9 classes according to the number of planets, Suśr.), MBh. &c.
any state which proceeds from magical influences and takes possession of the whole man, BhP. vii, ix; BrahmaP.; Hit. ii, 1, 20
ग्रह m. a crocodile, MBh. xvi, 142 (ifc. f(आ). ), R. iv f.; BhP. viii
ग्रह m. any ladle or vessel employed for taking up a portion of fluid (esp. of Soma) out of a larger vessel, Mn. v, 116; Yājñ. i, 182
N. of the 8 organs of perception (viz. the 5 organs of sense with Manas, the hands and the voice), ŚBr. xiv; NṛsUp. i, 4, 3, 22
(= गृह) a house, R. vii, 40, 30 (cf. अ-, खर-, -द्रुम and -पति)
‘anything seized’, spoil, booty, MBh. iii, 11461 (cf. ˚हालुञ्चन)
as much as can be taken with a ladle or spoon out of a larger vessel, ladleful, spoonful (esp. of Soma), RV. x, 114, 5; VS.; TS.; AitBr.; ŚBr. &c.
the middle of a bow or that part which is grasped when the bow is used, MBh. iv, 1351 (सु-, 1326)
the beginning of any piece of music
grasp, seizing, laying hold of (often ifc.), Kauś. 10; MBh. &c.
keeping back, obstructing, Suśr.
imprisoning, imprisonment (˚हं-√ गम्, ‘to become a prisoner’, Kām.), R. ii, 58, 2
seizure (by demons causing diseases, e.g. अङ्ग-, spasm of the limbs), Suśr.
seizure of the sun and moon, eclipse, AV. xix, 9, 7 and 10; VarBṛS.
stealing, robbing, Mn. ix, 277; MBh. vi, 4458
effort, Hit.
insisting upon, tenacity, perseverance in (loc. or in comp.), BhP. vii, 14, 11; Naiṣ. ix, 12; Kathās.; Rājat. viii, 226
taking, receiving, reception, Mn. viii, 180; Śṛṅgār.
taking up (any fluid)
choosing, MBh. xii, 83, 12; Sāh. vi, 136
‘favour’, see -निग्रह
mentioning, employing (a word), Mn. viii, 271; Pāṇ. vii, 1, 21, Kār. 2; Amar.; Rājat.
apprehension, perception, understanding, Bhāṣāp.; BhP.; Sarvad., Sch. on Jaim. & KapS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (372,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रहः [ग्रह् अच्] 1 Seizing, grasping, laying hold of, seizure, रुरुधुः कचग्रहैः R. 19. 31. --2 A grip, grasp, hold; कर्कटकग्रहात् Pt. 1. 260. --3 Taking, receiving, accepting; receipt. --4 Stealing, robbing; अंगलीग्रंथिभेदस्य छेदयेत्प्रथमे ग्रहे Ms. 9. 277; so गोग्रहः. --5 Booty, spoil. --6 Eclipse; see ग्रहण. --7 A planet, (the planets are nine: --सूर्यश्चंद्रो मंगलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति ग्रहा नव ॥); नक्षत्रताराग्रहसकुलापि (रात्रि) R. 6. 22, 3. 13; 12. 28; गरुणा स्तनभरेण मुखचंद्रेण भास्वता । शनैश्चराभ्यां पाद भ्यां रेजे ग्रहमयीव सा ॥ Bh. 1. 17. --8 Mentioning; utterance, repeating (as of a name); नामजातिग्रहं त्वेषामभिद्रोहेण कुर्वतः Ms. 8. 271; Amaru. 83. --9 A shark, [] crocodile. --10 An imp in general. --11 A particular class of evil demons supposed to seize upon children and produce convulsions &c. --12 Apprehension, perception. --13 An organ or instrument of apprehension. --14 Tenacity, perseverance, persistence. --15 Purpose, design. --16 Favour, patronage. --17 The place of a planet in the fixed zodiac. --18 The number ‘nine’. --19 Any state of mind which proceeds from magical influences. --20 A house. --21 A spoonful, ladleful. --22 A ladle or vessel. --23 The middle of a bow. --24 A moveable point in the heavens. --25 Keeping back, obstructing. --26 Taking away, depriving; प्राण˚ Pt. 1. 295. --Comp. --अधीन a. subject to planetary influence. --अवमर्दनः an epithet of Rāhu. --(नं) friction of the planets. --अधीशः the sun. --आधारः, --आश्रयः polar star (as the fixed centre of the planets). --आमयः {1} epilepsy. {2} demoniacal possession. --आलुंचनं pouncing on one's prey, tearing it to pieces; श्येनो ग्रहालुंचने Mk. 3. 20. --ईशः the sun. --कल्लालः an epithet of Rāhu. --गतिः the motion of the planets. --चिंतकः an astrologer. --दशा the aspect of a planet, the time during which it continues to exercise its influence. --देवता the deity that presides over a planet. --नायकः {1} the sun. {2} an epithet of Saturn --निग्रहौ (du.) reward and punishment. --नेमिः the moon. --पतिः {1} the sun. {2} the moon. --पीडनं, --पीडा {1} oppression caused by a planet. {2} an eclipse; शशिदिवाकरयोर्ग्रहपीडनं Bh. 2. 91; H. 1. 51; Pt. 2. 19. --पुषः the sun. --भक्तिः f. division of countries &c. with respect to the presiding planets. --भोजनः oblation offered to the planets. --मंडलं, --ली the circle of the planets. --यज्ञः, --यागः worship or sacrifice offered to the planets. --युतिः conjunction of planets. युद्ध opposition of planets. --राजः {1} the sun. {2} the moon. {3} Jupiter. --वर्षः the planetary year. --विप्रः an astrologer. --शातिः f., propitiation of planets by sacrifices &c. --शृंगाटकं triangular position of the [] planets with reference to one another. --संगमः conjunction of planets.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0472-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रह हस्तव्यापारभेदे स्वीकारे ज्ञाने च क्र्या० उभ० सक० सेट् । गृह्णाति गृह्णीते । गृह्णीयात् गृह्णीत । गृह्णातु गृ- हाण । अगृह्णात् अगृह्णीत । अग्रहीत् अलिटि इटो दीर्घः । अग्रहीष्टाम् । अग्रहीष्ट । जग्राह जगृहतुः जग्रहिथ जगृहिव । जगृहे जगृहिषे । ग्रहीता गृ- ह्यात् ग्रहीषीष्ट ग्रहीष्यति ते । ग्रहीतव्यः ग्रहणीयम् ग्राह्यम् पदास्वैरिपक्ष्येषु गृह्यम् । छन्दसि प्रतिगृह्यम- पिगृह्यं लोके तु प्रतिग्राह्यम् अपिग्राह्यम् । जलचरे- णग्राहः । ज्योतिषि अच् ग्रहः । गृहीतः गृहीतिः । ग्रहणम् अप् ग्रहः । उद्ग्राहः मुष्टौ संग्राहः सञ्चये [] संग्रहः । ग्रहीतुर । गृहीत्वा प्रतिगृह्य । ज्ञाने “हंसं तनौ सन्निहितं चरन्तं मुनेर्जनोवृत्तिरिव स्वि- कायाम् । ग्रहीतुकामादरिणाशयेन” नैष० । “गृह्णाति चक्षुः सम्बन्धादालोकोद्भूतरूपयोः” भाषा० । हस्तव्यापारे “गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते” “तौ जगृहतुः पादान् राजा राज्ञी च मागधी” रघुः । “दश गृहान् गृह्णाति” श्रुतिः स्वीकारश्च स्वत्वापदनव्यापारः सेवनादिना आयत्तीकरणञ्च तत्राद्ये “तत्र किञ्चिन्न गृह्णीयात् प्राणैः कण्ठगतैरपि” प्रा० त० गङ्गामा० द्वितीय “शर- द्रौदं न गृह्णीयात् गृह्णीयात् मार्गपौषयोः” नीतिः कर्मणि गृह्यते अग्राहि अग्राहिषाताम् अग्रहीषाताम् । अग्राहिष्यते अग्रहीष्यते । णिच् ग्राहयति ते अजी- ग्रहत् त । सन् जिवृक्षति ते । यङ् जरीगृह्यते । यङ्- लुक् जरी(रि)गृहीति जर्गृहीति जरी(रि)गडिर्ढ जर्गडिर्ढ मुग्ध०” सि० कौ० जाग्रहीति जाग्राढि । ज्ञान- सामान्थार्थत्वे णिचि प्रयोज्यस्य कर्मत्वं “शिष्यं वेदं ग्राहयतीति । गुहणमात्रार्थकत्वेऽपि कर्मत्वम् मुग्धवो० “अजीग्रहत्त” जनको धनुस्तत्” भट्टिः । “अयाचितारं न हि देबदेवमद्रिः सुतां ग्राहयितुं शशाक” कुमा० अन्यमते भञ्जनीयत्वेन विवाह्यत्वेन च बोधयामासेत्यर्थकत्वात् नानुपपत्तिः । मुगधबो० द्विकर्मकमध्ये पाठात् “जग्राह यज्वनोभोज्यम्” उदा० पा० मते न द्विकर्मकतेति भेदः । वेदे हस्य भकारः । “इमामगृभ्णन् रसनामृतस्य” श्रुतिः । आर्षेऽपि क्वचित् हस्य भः गृभीतशब्दे उदा० । अति + अतिक्रम्य वर्तने “अतिग्रहाव्यथनक्षेपष्वकर्त्तरि तृतीयायाः” पा० “अतिक्रम्य ग्रहोऽतिग्रहः चारित्र्य- तोऽतिगृह्यते चारित्र्येणान्यानतिक्रन्य वर्त्तते इत्यर्थः” सि० कौ० “तएतानतिग्राह्यान् ददृशुस्तानत्यगृहणत” शत० ब्रा० ४ । ५ । ४ । २ अनु + आनुकूल्यकरणे “वयमप्यनुगृह्णीमोद्विधा कृत्वा वरू- थिनीम्” भा० वि० ९९६ श्लो० । सम् + अनु + बन्धनादिना आनुकूल्ये “अवमुच्य किरीटं स केशान् समनुगृह्य च । उदतिष्ठज्जरासन्धः” भा० स० ८९५ श्लो० । अप + सन्ततधारातोविच्छिद्य पृथक्कृत्य ग्रहणे “अपगृह्य पुनरिन्द्रवायू” कात्या० श्रौ० ९ । ६ । ३ “अपगृह्य सन्ततधारातोविच्छिद्य पृथक्कृत्वा पुनस्तस्या एव धाराया गृह्णाति” कर्कः अपसारणे च “अथैकं [] तृणमपगृह्णाति” शत० ब्रा० १ । ८ । ३ । १६ । “उभौ तृणे अपगृह्योपासाते” २ । ५ । २ । ४२ रोधने च । “स (च्यवनः) ते विप्रः सह वज्रेण बाहुमपगृह्णात्तपसा जातमन्युः” मा० आश्व० ९ अ० अपि + पिधाने “यत्रैतत् कर्णावपिगृह्य निनदमिव” छा० उ० “अपिगृह्य पिधाय” भा० “तस्मात् कर्णं पितृदैवतं हि तदपिगृह्यम्” शत० ब्रा० ३ । ८ । १ । १५ । आच्छादने च “तस्मात् कल्पगन्धानपि गृह्णीत” शत० ब्रा० ४ । १ । ३ । ८ अभि + आभिमुख्येन ग्रहणे “अम्बालिका च बलवदभिगृह्य चण्डवर्मणा परिणेतुमात्मनोभवनमानीता” दशकु० अव + प्रतिरोधे नियमे च “मन्दोऽपि नाम न महानवगृह्य- साध्यः” मावः “देवनीयं शंसति पदावग्रहम्” तैत्ति० “वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्रहावग्रहौ समौ” अमरः “राव- णावग्रहक्लान्तमिति वागमृतेन सः” । “वृष्टिर्भवत
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रह, ग ञ ग्रहणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्य्रां- उभं-सकं-सेट् ।) ग ञ, गृह्णाति गृह्णीते । इति दुर्गादासः ॥
ग्रह, ऊ कि आदाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-पक्षे भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) ऊ, अग्रहीत् अघ्राक्षीत् । कि, ग्राहयति ग्रहति । एष ह्वादि- रेव मन्यते तत्राप्यात्मनेपदी एव । इति दुर्गा- दासः ॥
ग्रहः, पुं, (गृह्णाति गतिविशेषानिति । यद्वा, गृह्णाति फलदातृत्वेन जीवानिति । ग्रह् + “विभाषा ग्रहः ।” ३ । १ । १४३ । इति पक्षे अच् ।) सूर्य्यादिनव । यथा । रविसोममङ्गल- बुधबृहस्पतिशुक्रशनिराहुकेतवः । (यदुक्तम्, -- “सूर्य्यश्चन्द्रो मङ्गलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति नव ग्रहाः ॥” “लोकानद्रीन् स्वरान् धातून् मुनीन् द्बीपान् ग्रहानपि । समिधः सप्त सङ्ख्याताः सप्तजिह्वा हविर्भुजः ॥” [] इत्यनेन ग्रहाणां यत् सप्तत्वमुक्तं तत् वराह- मतानुसारेणेत्यवधेयम् । एतेन राहुकेत्वोर्ग्रहत्वं सर्व्वे नाद्रियन्ते इति सूचितम् ॥) तेषामष्टधा गतिर्यथा । वक्रा १ अतिवक्रा २ कुटिला ३ मन्दा ४ मन्दतरा ५ समा ६ शीघ्रा ७ शीघ्र- तरा ८ । इति ज्योतिषम् ॥ तेषां ध्यानानि यथा । तत्र सूर्य्यस्य ध्यानम् । “क्षत्त्रियं काश्यपं रक्तं कालिङ्गं द्वादशाङ्गुलम् । पद्महस्तद्वयं पूर्व्वाननं सप्ताश्ववाहनम् ॥ शिवाधिदैवतं सूर्य्यं वह्निप्रत्यधिदैवतम् ॥” * ॥ सोमस्य ध्यानम् । “सामुद्रं वैश्यमात्रेयं हस्तमात्रं सिताम्बरम् । श्वेतं द्विबाहुं वरदं दक्षिणं सगदेतरम् ॥ दशाश्वं श्वेतपद्मस्थं विचिन्त्योमाधिदैवतम् । जलप्रत्यधिदैवञ्च सूर्य्यास्यमाह्वयेत्तथा ॥” * ॥ मङ्गलस्य ध्यानम् । “आवन्त्यं क्षत्त्रियं रक्तं मेषस्थं चतुरङ्गुलम् । आरक्तमाल्यवसनं भारद्बाजं चतुर्भुजम् ॥ दक्षिणोर्द्ध्वक्रमाच्छक्तिवराभयगदाकरम् । आदित्याभिमुखं देवं तद्वदेव समाह्वयेत् ॥ स्कन्दाधिदैवतं भौमं क्षितिप्रत्यधिदैवतम् ॥” * ॥ बुधस्य ध्यानम् । “मागधं द्व्यङ्गुलात्रेयं वैश्यं पीतं चतुर्भुजम् । वामोर्द्ध्वक्रमतश्चर्म्मगदावरदखड्गिनम् ॥ सूर्य्यास्यं सिंहगं सौम्यं पीतवस्त्रं तथाह्वयेत् । नारायणाधिदैवञ्च विष्णुप्रत्यधिदैवतमे ॥” * ॥ बृहस्पतेः ध्यानम् । “द्बिजमाङ्गिरसं पीतं सैन्धवञ्च षडङ्गुलम् । ध्यात्वा पीताम्बरं जीवं सरोजस्थं चतुर्भुजम् ॥ दक्षोर्द्ध्वादक्षवरदकरकादण्डमाह्वयेत् । ब्रह्माधिदैवं सूर्य्यास्यमिन्द्रप्रत्यधिदैवतम् ॥” * ॥ शुक्रस्य ध्यानम् । “शुक्रं भोजकटं विप्रं भार्गवञ्च नवाङ्गुलम् । पद्मस्थमाह्वयेत् सूर्य्यमुखं श्वेतं चतुर्भुजम् ॥ सदाक्षवरकरकादण्डहस्तं सिताम्बरम् । शक्राधिदैवतं ध्यायेत् शचीप्रत्यधिदैवतम् ॥” * ॥ शनेर्ध्यानम् । “सौराष्ट्रं काश्यपं शूद्रं सूर्य्यास्यं चतुरङ्गुलम् । कृष्णं कृष्णाम्बरं गृध्रगतं सौरिं चतुर्भुजम् ॥ तद्वद्बाणवरं शूलंधनुर्हस्तं समाह्वयेत् । यमाधिदैवतं प्राजापतिप्रत्यधिदैवतम् ॥” * ॥ राहोर्ध्यानम् । “राहुं मलयजं शूद्रं पैठीनं द्वादशाङ्गुलम् । कृष्णं कृष्णाम्बरं सिंहासनं ध्यात्वा तथाह्वयेत् । चतुर्ब्बाहुं खड्गवरशूलचर्म्मकरन्तथा । कालाधिदैव सूर्य्यास्यं सर्पप्रत्यधिदैवतम् ॥” * ॥ केतूनां ध्यानम् । “कौशद्वीपं केतुगणं जैमिनीयं षडङ्गुलम् । धूम्रं गृध्रगतं शूद्रमाह्वयेद्विकृताननम् ॥ सूर्य्यास्यं धूम्रवसनं वरदं गदिनं तथा । चित्रगुप्ताधिदैवञ्च ब्रह्मप्रत्यधिदैवतम् ॥” इति ग्रहयागतत्त्वम् ॥ [] तेषां कामरूपे स्थानानि ध्यानमन्त्रादिश्च यथा, “पूर्व्वं सुमदनायास्तु ब्रह्मक्षेत्रस्य पश्चिमे । महाक्षेत्रं यत्र देव आदित्यः सततं स्थितः ॥ भैरवस्य हितार्थाय यदा सर्व्वे सुराः स्थिताः । कामरूपे महापीठे ब्रह्मेन्द्रवरुणादयः ॥ तदा तत
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ग्रह" आता है (21)
ज्योतिष्क ग्रह, तारा, नक्षत्र आदि का समूहगगनेचर ग्रह । नक्षत्रदेवप्रश्न वह प्रश्न जो नक्षत्र, ग्रह, ग्रहण आदि के संबंध में होद्युचर ग्रहशांतिवाचन ग्रह, प्रेतबाधा, पाप आदि से होनेवाले अमंगल का दूर करने के लिये मंत्रपा…खभ्रम ग्रह । नक्षत्रअंबरचारी ग्रहगगनाधिवासी ग्रह । नक्षत्रआकाश अंतरिक्ष । आसमान । गगन । ऊँचाई पर का वह चारों और फैला हुआ अपार स्थान ज…विहग पक्षी । चिड़ियारुधिर शरीर में का रक्त । शोणित । लहू । खून । (मुहा॰ के लिये दे॰ 'खून' के मुह…खग आकाश में चलनेवाली वस्तु या व्यक्तिखचर सुर्यमाचल पु ^१ वि॰गगनाध्वग सूर्यगगनचर पक्षीज्योतिषी ज्योतिष शास्त्र का जानने— वाला मनुष्य । ज्योतिर्विद् । दैवज्ञ । गणकभूतविद्या आयुर्वेद का वह विभाग जिसमें देवता, असुर, गंधर्व, यक्ष, पिशाच, नाग, ग्र…गरह † संज्ञा पुं॰द्युषद देवताभ हिंदी वर्णंमाला का चोबीसवां ओर पवर्ण का चोथा वर्ण । इसका उच्चारण स्थान…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ग्रहग्रह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ग्रह 📚 ➤ पकड़ना, ग्रहण करना, अधिकार जमाना, अभिग्रहण
संस्कृत: ग्रहणम्, ग्राहणम्, निर्बन्धः, अर्कादयः · पर्याय: उपराग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ग्रह 📚वे तारे जिनकी गति, उदय और अस्त काल आदि का पता ज्योतिषियों ने लगा दिया …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ग्रह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें