🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:45:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ग्रीवा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ग्रीवा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ग्रीवा

अर्थ: गिरत्यनया - गृ - वनिप्, नि .

संस्कृत: मन्या, शिरोधिः, कन्धरा · पर्याय: मन्या, शिरोधि, कन्धरा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग्रीवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ग्रीवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. ग्रीवा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. ग्रीवा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. ग्रीव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. ग्रीव (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग्रीवा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाग्रीवाग्रीवेग्रीवाः
द्वितीयाग्रीवाम्ग्रीवेग्रीवाः
तृतीयाग्रीवयाग्रीवाभ्याम्ग्रीवाभिः
चतुर्थीग्रीवायैग्रीवाभ्याम्ग्रीवाभ्यः
पञ्चमीग्रीवायाःग्रीवाभ्याम्ग्रीवाभ्यः
षष्ठीग्रीवायाःग्रीवयोःग्रीवाणाम्
सप्तमीग्रीवायाम्ग्रीवयोःग्रीवासु
सम्बोधनहे ग्रीवेहे ग्रीवेहे ग्रीवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ग्रीवा
ग्रीवा
grīvā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्रीवा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] सिर और धड़ को जोड़नेवाला अंग । गर्दन । विशेष—समस्त होने पर इस शब्द का रूप ग्रीव हो जाता है । जैसे, हयग्रीव, सुग्रीव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रीवा f. the back part of the neck, nape, neck (in the earlier literature generally pl.; cf. also, Pāṇ. iv, 3, 57), RV.; VS.; AV. &c. (ifc. [cf. Pāṇ. vi, 2, 114] f(आ). , MBh. i, 6662)
the tendon of the trapezium muscle, L.
the neck part of the hide of an animal, ŚBr. iii
the neck of a bottle, VarBṛS. iii, 37
ग्रीवा f. of ˚व, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (374,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रीवा [गिरत्यनया, गॄ-वनिप् नि˚ Uṇ. 1. 152] The neck, the back part of the neck; ग्रीवाभंग भिरामं मुहुरनुपतति स्यंदने दत्तदृष्टिः Ś. 1. 7. --Comp. --घंटा a bell hanging down from the neck of a horse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0474-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रीवा स्त्री गिरत्यनया गॄ--वनिप् नि० । कन्धरायाम् “ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दचदृष्टिः” शकु० । तन्मानादिकमुक्तं सुश्रुते यथा “चतुरङ्गुलानि मेहनवदनान्तरनासाकर्ण्णललाटग्रीवो- च्छ्रायदृष्ट्यन्तराणि । द्वादशाङ्गुलानि भगविस्तारमेह- ननाभिहृदयग्रीवास्तनान्तरमुखायाममणिबन्धप्रकोष्ठस्थौ- ल्यानि । चतुर्विंशतिविस्तारपरिणाहं मुखग्रीवम्” सुश्रु० । “ग्रीवाग्रसंसक्तयुगैस्तुरङ्गैः” माघः । “पाद- योर्द्दाढिकायाञ्च ग्रीवायां वृषणेषु च” मनुः । “प्राग्- ग्रीवमुत्तरलोस” आश्व० गृ० १ । १४ । ३ । “इदमहं रक्षसां ग्रीवा अपि कृन्तामि” यजु० ५ । २२ । दशग्रीवः कम्बु- श्रीवः इत्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2775,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रीवा, स्त्री, (गीर्य्यतेऽनया । गॄ निगरणे + “शेवा- यह्वजिह्वाग्रीवाप्वामीवाः ।” उणां । १ । १५४ । इति वन्प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) गल- घाटादिसमुदिता । इति भरतः ॥ (यथा, शकुन्तलायां १ मे अङ्के । “ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः ॥”) सा तु गर्भे मासमात्रेण भवति । इति सुख- बोधः ॥ तत्पर्य्यायः । शिरोधिः २ कन्धरा ३ । इत्यमरः । २ । ६ । ८८ ॥ कन्धिः ४ शिरो- धरा ५ । इति राजनिर्घण्टः ॥ कन्घराशिरा । इति मेदिनी । वे । ६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-385-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ग्रीवा" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ग्रीवाग्रीवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ग्रीवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | ग्रीवा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ग्रीवा 📚 ➤ गिरत्यनया - गृ - वनिप्, नि .
संस्कृत: मन्या, शिरोधिः, कन्धरा · पर्याय: मन्या, शिरोधि, कन्धरा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ग्रीवा 📚सिर और धड़ को जोड़नेवाला अंग । गर्दन । विशेष—समस्त होने पर इस शब्द का …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ग्रीवा
गर्दन (२.६.८९) — शिरोधि, कन्धरा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें