🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:57:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

घटसंभव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

घट-+संभव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संभव

अर्थ: होना

संस्कृत: सत्तायाम्

अंग्रेज़ी: to exist, to become, to be, to happen

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सम् + भू धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. सम् + भू धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — भू (भ्वादिगण) · अर्थ: होना (सत्तायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभवतात् / भवताद् / भवतुभवताम्भवन्तु
मध्यमभव / भवतात् / भवताद्भवतम्भवत
उत्तमभवानिभवावभवाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भवति · लिट्: बभूव · लुट्: भविता · लृट्: भविष्यति · लोट्: भवतात् · लङ्: अभवत् · विधिलिङ्: भवेत् · आशीर्लिङ्: भूयात् · लुङ्: अभूत् · लृङ्: अभविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भवन · ण्वुल्: भावकः · तृच्: भविता · यत्: भव्यः · ण्यत्: भाव्यः · तव्य: भवितव्यः · अनीयर्: भवनीयः · क्त: भूतः · क्तवतु: भूतवान् · शतृ: भवन् · स्य-शतृ: भविष्यन् · क्त्वा: भूत्वा · ल्यप्: प्रभूय · तुमुन्: भवितुम् · णमुल्: भावम् · घञ्: भावः · क्तिन्: भूति · क्वसु: बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संभव
संभव
saṃbhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संभव संज्ञा पुं॰ [सं॰ सम्भव]
१. उत्पत्ति । जन्म । पैदाइश । जैसे,— कुमारसंभव ।
२. एक साथ होना । मेल । संयोग । समागम ।
३. सहवास । प्रसंग ।
४. अँटना । आ सकना । समाई ।
५. हेतु । कारण ।
६. होना । घटित होना ।
७. हो सकने के योग्य होना । मुमकिन होना । जैसे,—उसका सुधरना संभव नहीं ।
८. परिमाण का एक होना । एक ही बात होना । जैसे,—एक रुपया कहें या सोलह आने । (दर्शन) ।
९. उपयुक्तता । समीचीनता । मुनासिबत ।
१०. वर्तमान अवसर्पिणी के तीसरे अर्हत् (जैन) ।
११. एक लोक का नाम । (बौद्ध) ।
१२. नाश । ध्वंस ।
१३. युक्ति । उपाय ।
१४. उत्पादन । पालन पोषण (को॰) ।
१५. जान पहचान । परिचय (को॰) ।
१६. धन । दौलत । संपत्ति (को॰) ।
१७. विद्या (को॰) ।
१८. अस्तित्व । उपस्थिति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-भव &c. See p. 1179, col. 1.
सम्-भव m. (or सम्-भव) (ifc. f(आ). ) being or coming together, meeting, union, intercourse (esp. sexual int˚, cohabitation), Gobh.
finding room in, being contained in (ifc. = ‘contained in’), MBh.; Suśr.
birth, production, origin, source, the being produced from (abl.; ifc. = ‘arisen or produced from, made of, grown in’), Mn.; MBh. &c.
cause, reason, occasion (ifc. = ‘caused or occasioned by’), ib.
being brought about, occurrence, appearance (ifc. = ‘occurring’ or ‘appearing in’), ib.
being, existence, ŚvetUp.; MBh. &c.
capacity, ability, possibility (ifc. ‘made possible by’; एन, ‘according to possibility’, ‘as possible’), MBh.; MārkP.; Sāh.
(in rhet.) a possible case, Kuval.
(in phil.) equivalence (regarded as one of the Pramāṇas q.v.; illustrated by the equivalence between one shilling and pence), MW.
agreement, conformity (esp. of the receptacle with the thing received), W.
compatibility, adequacy, ib.
acquaintance, intimacy, ib.
loss, destruction, ib.
(with Buddhists) N. of a world, SaddhP.
N. of a prince, VP.
of the third Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
सम्-भव mf(आ)n. existing, being, Pañcar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1178,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संभवः 1 Birth, production, springing up, arising, existence; प्रियस्य सुहृदो यव मम तत्रैव संभवो भूयात् Māl. 9; मानुषीषु कथं वा स्यादस्य रूपस्य संभवः Ś. 1. 26; Bg. 3. 14; oft. at the end of comp. in this sense; अप्सरः संभवैषा Ś. 1. --2 Production and bringing up; Ms. 2. 227; (see Kull. thereon). --3 Cause, origin, motive. --4 Mixing, union, combination. --5 Possibility; संयोगो हि वियोगस्य संसूचयति संभवं Subhāṣ. --6 Compatibility, consistency. --7 Adaptation, appropriateness. --8 Agreement, conformity. --9 Capacity. --10 Equivalence (one of the Pramāṇas). --11 Acquaintance. --12 Loss, destruction.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1105-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्भव पु० सम् + भू--अप् । १ उत्पत्तौ २ आधेयस्याधारे समा- वेशनयोग्यत्वरूपे व्यापारे ३ उत्कटकोटिकसन्दहे गदा० । ४ सङ्कते । अपादाने अप् । ५ हेतौ । कर्त्तरि अच् । ६ मेलके त्रि० मेदि० । ७ अपाये च अजयः । पौराणि- कमतसिद्धे ८ बद्धिभेदे ९ तत्प्रमाणे च तदेतन्मतम् तत्त्व- कौमुद्यां प्रदर्श्य “सम्भवस्तु यथा खार्य्यां द्राणाढकप्र- स्थाद्यवगमः सचानुमानमेव खारीत्वं हि द्रोणाद्यवि- नामूतं प्रतीतं खार्य्यां द्रोणादिसत्त्वमव गमयतीति” अनु- नावान्तर्गतया प्रमाणान्तरत्वं दूषितम् । खारीत्वं खारी- परिमाणं महापरिमाणे स्वावान्तरपरिमाणसमाविशा- ऽनुभवसिद्धः तथा च खारीपरिमाणं द्रोणादिपरिमा- णव्यापकमिति व्यापकस्थित्या व्याप्यस्थितेरावश्यकत्वादनु- मानेनैव गतार्थतत्यर्थः । “न चतुष्ट्रमैतिह्यार्थापत्तिसम्भ- वाभावप्रामाण्यात्” गौ० सू० भाष्ये सम्भवोनाम अविना भाविनोऽर्थस्य सत्त्वग्रहणम् । यथा द्रोणस्य सत्त्वग्र हणात् आढकस्य सत्त्वाग्रहणम् एवम् आदकस्य सत्त्वग्र- हणात् प्रस्थादिसत्त्वग्रहणम्” उक्तम् । तद्वृत्तौ च “अवि- नाभाववृत्त्या च सम्बद्धयोः समुदायसमुदायिनोः समुदा येन इतरस्य ग्रहणं सम्भवः तच्चानुमानमेव” इत्युक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5244,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्भवः, पुं, (सं + भू + अप् ।) हेतुः । उत्पत्तिः । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ४५८ । “महता प्रियेण निर्म्मितमप्रियमपि सुभग ! सह्यतां याति । सुतसम्भवेन यौवनविनाशनं न खलु खेदाय ॥”) मेलकः । आधेयस्य आधारानतिरिक्तत्वम् । इति मेदिनी ॥ सङ्केतः । अपायः । इत्यजयः ॥ वर्त्तमानकल्पीयार्हद्भेदः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-285-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संभव" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
घट-संभवसमास: घट + भू तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: सम् + भू धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सम् + भू धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

घटसंभव 📚घट 📚संभव ➤ घट (चमकना, प्रकाशित होना) + भू (होना)
संस्कृत: सत्तायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घट 📚घड़ा । जलपात्र । कलसा🟠🔵🟣🟢🟤
संभव 📚उत्पत्ति । जन्म । पैदाइश । जैसे,— कुमारसंभव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
घट
घड़ा (२.९.३२) — कलश, कुट, निप

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • घटसंभव = घट + संभव तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें