🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:24:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

घटि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

घटि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

घटि

अर्थ: ङीष् छोटा घड़ा

व्युत्पत्ति: घट - ङीष् छोटा जल-घड़ा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घटी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — घटी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाघटीघट्यौघट्यः
द्वितीयाघटीम्घट्यौघटीः
तृतीयाघट्याघटीभ्याम्घटीभिः
चतुर्थीघट्यैघटीभ्याम्घटीभ्यः
पञ्चमीघट्याःघटीभ्याम्घटीभ्यः
षष्ठीघट्याःघट्योःघटीनाम्
सप्तमीघट्याम्घट्योःघटीषु
सम्बोधनहे घटिहे घट्यौहे घट्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घटी
घटी
ghaṭī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घटी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. २४ मिनट का समय । घड़ी । मुहूर्त ।
२. समयसूचत यंत्र । टाइमसीप । क्लाक ।
३. छोटा घड़ा । कलसी । गगरी ।
४. रँहट की घरिया ।
५. प्राचीन काल में समय जानने के काम में आनेवाला एक विशेष जलपात्र । यौ॰—घटोकार = कुम्हार । घटीग्रह, घटीग्राह = पानी भरनेवाला व्यक्ति ।
घटी २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ घटना]
१. कमी । न्यूनता ।
२. हानि । क्षति । नुकसान । घाटा । मुहा॰—घटी आना या पड़ना = व्यवसाय में हानि होना ।
घटी ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ घटिन्]
१. कुंभराशि ।
२. शिव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घटी f. a water-jar, Prab. ii, 7/8
(also ˚टि, q.v.; cf. ˚टी-घट) a period of time (= 24 minutes) Sch. on Yājñ. ii, 100-102 and on Sūryas. i, 25
the Ghārī or Indian clock (plate of iron or mixed metal on which the hours are struck), L.
a particular procession, PSarv. (cf. दुर्-, भद्र-.)
घटी f. of ˚ट, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (375,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घटी 1 A small jar. --2 A measure of time equal to 24 minutes. --3 A small water-pot used in calculating the Ghaṭikās or time of the day. --Comp. --कारः a potter. --ग्रह, --ग्राह a. see घटग्रह. --यंत्रं {1} a machine for raising water (largely used in India), the rope and bucket of a well; see अरघट्ट. {2} a contrivance (like a clepsydra) to ascertain the ghaṭikās or time of the day.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0475-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घटी स्त्री घटः कालमानज्ञापकः सच्छिद्रः कुम्भः ज्ञापकतयाऽ स्त्यस्याम् अच् गौरा० ङीष् । १ दण्डात्मके काले । “गुर्व्वक्षरैः खेन्दुमितैरसुस्तैः । षड्भिः पलं तैर्घटिका खषड्भिः । स्याद्वा घटीषष्टिरहः खरामैः” सि० शि० । अल्पार्थे ङीप् । २ क्षुद्रे कुम्भे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2781,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घटी, स्त्री, (घटते इति घटः । घट + अच् । ततः संज्ञायां जातौ वा ङीष । यद्वा, घटः काल- मानज्ञापकः सच्छिद्रः कुम्भः ज्ञापकतयाऽस्त्यस्या- मित्यच ततो गौरादित्वात् ङीष् ।) दण्डः । इति भूरिप्रयोगः ॥ घडी इति भाषा ॥ (यथा, मिद्वान्तशिरौमणौ । “गुर्व्वक्षरैः खेन्दुमितैरमुस्तैः षद्भिः पलं तैर्घटिका खषद्भिः स्याद् वा घटो पष्टिरहः खरामैः ॥” स्वल्पार्थे ङीष् ।) क्षुद्रघटः । इति मुग्ध- बोधम् ॥ (यथा, मार्कण्डेये । १२ । २२ । षटीयन्त्रेयु चैयान्यो बद्धस्तोये यथा घटी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-388-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घटी" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
घटिघटी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

घटि 📚 ➤ ङीष् छोटा घड़ा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घटी 📚मिनट का समय । घड़ी । मुहूर्त🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें