🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:08:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

घर्षित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

घर्षित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

घर्षित

अर्थ: लड़ाई करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: सङ्घर्षे

अंग्रेज़ी: rubbed, brushed, ground, R. iii.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घर्षित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: घृष् + णिच्+क्त
  2. घर्षित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: घृष् + णिच्+क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — घर्षित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाघर्षितःघर्षितौघर्षिताः
द्वितीयाघर्षितम्घर्षितौघर्षितान्
तृतीयाघर्षितेनघर्षिताभ्याम्घर्षितैः
चतुर्थीघर्षितायघर्षिताभ्याम्घर्षितेभ्यः
पञ्चमीघर्षितात् / घर्षिताद्घर्षिताभ्याम्घर्षितेभ्यः
षष्ठीघर्षितस्यघर्षितयोःघर्षितानाम्
सप्तमीघर्षितेघर्षितयोःघर्षितेषु
सम्बोधनहे घर्षितहे घर्षितौहे घर्षिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — घृष् (भ्वादिगण) · अर्थ: लड़ाई करना (सङ्घर्षे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमघर्षतिघर्षतःघर्षन्ति
मध्यमघर्षसिघर्षथःघर्षथ
उत्तमघर्षामिघर्षावःघर्षामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: घर्षति · लिट्: जघर्ष · लुट्: घर्षिता · लृट्: घर्षिष्यति · लोट्: घर्षतात् · लङ्: अघर्षत् · विधिलिङ्: घर्षेत् · आशीर्लिङ्: घृष्यात् · लुङ्: अघर्षीत् · लृङ्: अघर्षिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: घर्षण · ण्वुल्: घर्षकः · तृच्: घर्षिता · तव्य: घर्षितव्यः · अनीयर्: घर्षणीयः · क्त: घृष्टः · क्तवतु: घृष्टवान् · शतृ: घर्षन् · स्य-शतृ: घर्षिष्यन् · क्त्वा: घृष्ट्वा · ल्यप्: प्रघृष्य · तुमुन्: घर्षितुम् · णमुल्: घर्षम् · घञ्: घर्षः · क्तिन्: घृष्टि · क्वसु: जघृष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घर्षित
घर्षित
gharṣita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घर्षित वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ घर्षिता]
१. घिसा, पिसा अथवा रगड़ा हुआ ।
२. अच्छी तरह साफ किया हुआ । माँजा हुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घर्षित mfn. rubbed, brushed, ground, R. iii.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (379,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घर्षित a. Rubbed, pounded, brushed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0479-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔁 जिनके अर्थ में "घर्षित" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
घर्षितघर्षित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: घृष् + णिच्+क्त 📚
अन्य सम्भावना: घर्षित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: घृष् + णिच्+क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

घर्षित 📚 ➤ लड़ाई करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: सङ्घर्षे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घर्षित 📚घिसा, पिसा अथवा रगड़ा हुआ🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • घर्षित: घृष् + णिच्+क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬