🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:46:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

घाटिका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

घाटिका

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

घाटिका

अर्थ: होना, रचना करना, चेष्टा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: चेष्टायाम्

अंग्रेज़ी: to act, to become, to arrange, to try, to make an effort

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घाटिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: घट् + ण्वुल्
  2. घाटिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: घट् + ण्वुल्
  3. घाटिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: घट् + ण्वुल्
  4. घाटिका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: घट् + ण्वुल्
  5. घाटिक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. घाटिक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — घाटिका (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाघाटिकाघाटिकेघाटिकाः
द्वितीयाघाटिकाम्घाटिकेघाटिकाः
तृतीयाघाटिकयाघाटिकाभ्याम्घाटिकाभिः
चतुर्थीघाटिकायैघाटिकाभ्याम्घाटिकाभ्यः
पञ्चमीघाटिकायाःघाटिकाभ्याम्घाटिकाभ्यः
षष्ठीघाटिकायाःघाटिकयोःघाटिकानाम्
सप्तमीघाटिकायाम्घाटिकयोःघाटिकासु
सम्बोधनहे घाटिकेहे घाटिकेहे घाटिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — घट् (भ्वादिगण) · अर्थ: होना, रचना करना, चेष्टा करना (चेष्टायाम्)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमघटतेघटेतेघटन्ते
मध्यमघटसेघटेथेघटध्वे
उत्तमघटेघटावहेघटामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): घटते · लिट् (आत्मने.): जघटे · लुट् (आत्मने.): घटिता · लृट् (आत्मने.): घटिष्यते · लोट् (आत्मने.): घटताम् · लङ् (आत्मने.): अघटत · विधिलिङ् (आत्मने.): घटेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): घटिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अघटिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अघटिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: घटन · ण्वुल्: घाटकः · तृच्: घटिता · ण्यत्: घाट्यः · तव्य: घटितव्यः · अनीयर्: घटनीयः · क्त: घटितः · क्तवतु: घटितवान् · शानच्: घटमानः · क्त्वा: घटित्वा · ल्यप्: प्रघट्य · तुमुन्: घटितुम् · णमुल्: घाटम् · घञ्: घाटः · क्तिन्: घट्टि · क्वसु: जघट्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घाटिका
घाटिका
ghāṭikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घाटिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] गरदन का पिछला भाग । गरदन और रीढ़ का संधिभाग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घाटिका (इका), f. for घट्˚, q.v.
घाटिका f. See ˚टक.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (377,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घाटिका स्त्री घाटा स्वार्थे क । घाटायाम् शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2791,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घाटिका, स्त्री, (घाटा + स्वार्थे कन् । टापि अत इत्वञ्च ।) घाटा । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे गङ्गदत्तप्रकरणे । ४ । २५ । “अथ कूपमासाद्यारघट्टघाटिकामार्गेण सर्पस्तेनात्मना स्वालयं नीतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-393-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
घाटिकाघाटिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: घट् + ण्वुल् 📚
अन्य सम्भावना: घाटिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: घट् + ण्वुल् | घाटिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: घट् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

घाटिका 📚 ➤ होना, रचना करना, चेष्टा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: चेष्टायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घाटिका 📚गरदन का पिछला भाग । गरदन और रीढ़ का संधिभाग🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • घाटिका: घट् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें