🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:31:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चक्का

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चक्का

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चक्का

अर्थ: दुःख देना, दुःख पाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: व्यथने

अंग्रेज़ी: to suffer,to give pain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चक्का (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चक्क् + अच्
  2. चक्का (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: चक्क् + अच्
  3. चक्का (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: चक्क् + अच्
  4. चक्क (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: चक्क् + अच्
  5. चक्का (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: चक्क् + अच्
  6. चक्क (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: चक्क् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चक्का (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचक्काचक्केचक्काः
द्वितीयाचक्काम्चक्केचक्काः
तृतीयाचक्कयाचक्काभ्याम्चक्काभिः
चतुर्थीचक्कायैचक्काभ्याम्चक्काभ्यः
पञ्चमीचक्कायाःचक्काभ्याम्चक्काभ्यः
षष्ठीचक्कायाःचक्कयोःचक्कानाम्
सप्तमीचक्कायाम्चक्कयोःचक्कासु
सम्बोधनहे चक्केहे चक्केहे चक्काः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चक्क् (चुरादिगण) · अर्थ: दुःख देना, दुःख पाना (व्यथने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचक्कयतिचक्कयतःचक्कयन्ति
मध्यमचक्कयसिचक्कयथःचक्कयथ
उत्तमचक्कयामिचक्कयावःचक्कयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चक्कयति · लट् (आत्मने.): चक्कयते · लिट्: चक्कयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): चक्कयाञ्चक्रे · लुट्: चक्कयिता · लुट् (आत्मने.): चक्कयिता · लृट्: चक्कयिष्यति · लृट् (आत्मने.): चक्कयिष्यते · लोट्: चक्कयतात् · लोट् (आत्मने.): चक्कयताम् · लङ्: अचक्कयत् · लङ् (आत्मने.): अचक्कयत · विधिलिङ्: चक्कयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): चक्कयेत · आशीर्लिङ्: चक्क्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चक्कयिषीष्ट · लुङ्: अचचक्कत् · लुङ् (आत्मने.): अचचक्कत · लृङ्: अचक्कयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अचक्कयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चक्कन · ण्वुल्: चक्ककः · तृच्: चक्कयिता · यत्: चक्क्यः · तव्य: चक्कयितव्यः · अनीयर्: चक्कनीयः · क्त: चक्कितः · क्तवतु: चक्कितवान् · शतृ: चक्कयन् · स्य-शतृ: चक्कयिष्यन् · शानच्: चक्कयमानः · क्त्वा: चक्कयित्वा · ल्यप्: प्रचक्क्य · तुमुन्: चक्कयितुम् · णमुल्: चक्कम् · क्तिन्: चक्ति · क्वसु: चक्कयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चक्का
चक्का
cakkā
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चक्का संज्ञा पुं॰ [सं॰ चक्र, प्रा॰ चक्क]
१. पहिया । चाका ।
२. पहिए के आकार की कोई गोल वस्तु ।
३. बड़ा चिपटा टुकड़ा । बड़ा कतरा । जैसे,—मिट्टी का चक्का, खली का चक्का ।
४. जमा हुआ कतरा । अँथरी । अंठी । थक्का । जैसे,— चक्का दही ।
५. इँटों या पत्थरों का ढेर जो माप या गिनती के लिये क्रम से लगाया गया हो । क्रि॰ प्र॰—बाँधना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔁 जिनके अर्थ में "चक्का" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चक्काचक्का (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चक्क् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: चक्का (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: चक्क् + अच् | चक्का (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: चक्क् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चक्का 📚 ➤ दुःख देना, दुःख पाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: व्यथने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चक्का 📚पहिया । चाका🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चक्का: चक्क् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें