🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:01:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चक्रि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चक्रि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चक्रि

अर्थ: इनि विष्णु का विशेषण

संस्कृत: पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजङ्ग, अहि

अंग्रेज़ी: having wheels, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चक्रिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. चक्रि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. चक्रिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. चक्रिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. चक्रि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. चक्रि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चक्रिन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचक्रिचक्रिणीचक्रीणि
द्वितीयाचक्रिचक्रिणीचक्रीणि
तृतीयाचक्रिणाचक्रिभ्याम्चक्रिभिः
चतुर्थीचक्रिणेचक्रिभ्याम्चक्रिभ्यः
पञ्चमीचक्रिणःचक्रिभ्याम्चक्रिभ्यः
षष्ठीचक्रिणःचक्रिणोःचक्रिणाम्
सप्तमीचक्रिणिचक्रिणोःचक्रिषु
सम्बोधनहे चक्रिन् / हे चक्रिहे चक्रिणीहे चक्रीणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चक्रिन्
चक्रिन्
cakrin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चक्रिन् mfn. having wheels, L.
driving in a carriage, Gaut.; Mn. ii, 138; Yājñ. i, 117
bearing a discus, or (m.) ‘discus-bearer’, Kṛṣṇa, Bhag. xi, 17; BhP. i, 9, 4; Rājat. i, 262
चक्रिन् m. a potter, L.
an oil-grinder, Yājñ. i, 141
N. of Śiva, MBh. xiii, 745
a sovereign of the world, king, HPariś.
the governor of a province (ग्राम-जालिक; ग्रामयाजिन्, ‘one who offers sacrifices for a whole village’, L.), W.
a kind of juggler or tumbler who exhibits tricks with a discus or a wheel (जालिक-भिद्), L.
an informer (सूचक), L.
a cheat, rogue, L.
a snake
the Cakra (-vāka) bird, L.
an ass, L.
a crow, L.
= ˚क्र-गज, L.
‘N. of a man’ (?) See चक्रि
Dalbergia ujjeinensis, L.
= ˚क्र-कारक, L.
चक्रिन् m. pl. N. of a Vaiṣṇava sect (cf. स-.)
(or चक्रिन्?) N. of a man, Pravar. vii, 9 (cf. उरु-चक्रि.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (381,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चक्रिन् a. [चक्रमस्त्यस्य इनि] 1 Having a wheel, wheeled. --2 Bear ing a discus. --3 Driving in a carriage. --4 Circular, round. --5 Indicative (सूचक). --m. 1 An epithet of Viṣṇu; Śi. 13. 22. --2 A potter. --3 An oilman. --4 An emperor, a universal monarch, absolute ruler. --5 The governor of a province. --6 An ass. --7 The ruddy goose. --8 An informer. --9 A snake. --10 A crow. --11 A kind of tumbler or juggler.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0481-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चक्रिन् पु० चक्रमस्त्यस्य इनि । १ विष्णौ २ ग्रामजालिके ३ चक्रवाके ४ सर्पे पुंस्त्री० । ५ कुलाले ६ सूचके त्रि० मेदि० । ७ अजे पुंस्त्री ८ तैलिके शब्दर० । चक्रं राष्ट्रचक्रं स्वत्वेनास्त्यस्य इनि । ९ चक्रवर्त्तिनि हेमच० । १० चक्र- मर्द्दे तस्य तदाकारपत्रत्वात् । ११ तिलिशे १२ व्यालनखे पु० १३ काके १४ गर्दभे च पुंस्त्री० राजनि० । तयोश्चक्रवद्- भ्रमणवत्त्वात्तथात्वम् । १५ चक्रयुक्ते त्रि० सर्व्वत्र स्त्रियां ङीप् । १६ चक्रयुक्तरथाद्यारूढे त्रि० । “चक्रिणोदश- मीस्थस्य” मनुः । “चक्रिणः चक्रयुक्तरथाद्यारूढस्य” कुल्लू० । “वैश्यायां शूद्रतश्चौराज्जातश्चक्री स उच्यते” उशनसोक्ते १७ संकीर्णजातिभेदे पुंस्त्री० । “पदं महे- न्द्रालयचारु चक्रिणः” माघः । विष्णोश्च मनस्तत्त्वा- त्मकचक्रस्य लोकरक्षार्थं सुदर्शनचक्रस्य वा धारणात् तथात्वम् । अतएव “अरौद्रः कुण्डली चक्री” “शङ्ख- भृन्नन्दकी चक्री” विष्णुस० द्विधा प्रयोगः अवय- वार्थभेदाभ्यामिति बोध्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2841,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चक्रिचक्रिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चक्रि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | चक्रिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चक्रि 📚 ➤ इनि विष्णु का विशेषण
संस्कृत: पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजङ्ग, अहि
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): having wheels, L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चक्रिन् 📚mfn. having wheels, L🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें