🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:36:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चटुलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चटुलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चटुलः

अर्थ: कम्पमान, थरथराता हुआ, अस्थिर, घुमक्कड़, दोलायमान

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चटुल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चटुल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचटुलःचटुलौचटुलाः
द्वितीयाचटुलम्चटुलौचटुलान्
तृतीयाचटुलेनचटुलाभ्याम्चटुलैः
चतुर्थीचटुलायचटुलाभ्याम्चटुलेभ्यः
पञ्चमीचटुलात् / चटुलाद्चटुलाभ्याम्चटुलेभ्यः
षष्ठीचटुलस्यचटुलयोःचटुलानाम्
सप्तमीचटुलेचटुलयोःचटुलेषु
सम्बोधनहे चटुलहे चटुलौहे चटुलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चटुल
चटुल
caṭula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चटुल वि॰ [सं॰]
१. चंचल । चपल । चालाक ।
२. सुंदर । प्रिय— दर्शन । मनोहर । उ॰—छठि छ राग रस रागिनी हरि होरी है । ताला तान बंधान अहो हरि होरी है । चटुल चारु रतिनाथ के हरि होरी है । सीखन होइ औधान अहो हरि होरी है ।—सूर (शब्द॰) । (ख) मंजुल महरि मयूर चटुल चातक चकोर गन ।—भूषन (शब्द॰) । (ग) मोती लटकन को नवल नट नाचै नयन निरत बर वानि की चटुल चटसार मै ।—देव (शब्द॰) । (घ) उसके नैनों की पलकैं, तरुणतर केतकी के दल के सदृश दीर्घ किंचित् चटुल और किंचित सालस शोभायमान थी ।—श्यामा॰, पृ॰ २६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चटुल mfn. (g. सिध्मादि) trembling, movable, shaking, unsteady, Ragh.; Megh.; Kād.; Bhartṛ. &c.
kind, fine, sweet, Śāntiś. i, 21; Gīt. x, 9
चटुल n. pl. sweet or flattering words, VarBṛS. lxxiv, 16
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (383,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चटुल a. [चट्-टलच्] 1 Trembling, tremulous, unsteady, moving about, shaking; आयस्तमैक्षत जतश्चटुलाग्रपादं Śi. 5. 6; त्रासातिमात्रचटलैः स्मरतः सुनेत्रैः R. 9. 58; चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि Me. 40; Mu. 324; Śi. 5. 10, 13. --2 Fickle, inconstant (as a lover &c.); किं लब्धं चटुल त्वयेह नयता सौभाग्यमेतां दशां Amaru. 14; चटलप्रेम्णा दयितेन 71. --3 Fine, beautiful, agreeable; इति चटुलच टुपटुचारु मुत्वैरिणो राधिका मधि वचनजातं Gīt. 10. --ला Lightning.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0482-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चटुल त्रि० चट--उलच् । १ चञ्चले, चपले हेमच० । २ वि- द्युति स्त्री जटाधरः । “मदेन किञ्चिच्चटुलालसानां” “आयस्तमैक्षत जनश्चटुलाग्रपादम्” चञ्चूग्रदष्टचटु- लाहिपताकयाऽन्ये” भाघः । “त्रासातिमात्रचटुलैः स्मरतः सुनैत्रैः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2847,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चटुलः, त्रि, (चटतीति । चट् + बाहुलकादुलच् । यद्वा, चटु + “सिध्मादिभ्यश्च ।” ५ । २ । ९७ । इति मत्वर्थे लच् ।) चञ्चलः । इति हेमचन्द्रः । ६ । ९१ ॥ (यथा, रघुः । ९ । ५८ । “त्रासातिमात्रचटुलैः स्मरतः सुनेत्रैः प्रौढप्रियानयनविभ्रमचेष्टितानि ॥”) सुन्दरः । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-417-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चटुलःचटुल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चटुलः 📚 ➤ कम्पमान, थरथराता हुआ, अस्थिर, घुमक्कड़, दोलायमान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चटुल 📚चंचल । चपल । चालाक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें