🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:07:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चरम्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

च-+रम्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रम्य

अर्थ: सुहावना, सुखद, आनन्दप्रद, रुचिकर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रम्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अव्यय — रम् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. रम्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रम्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारम्यःरम्यौरम्याः
द्वितीयारम्यम्रम्यौरम्यान्
तृतीयारम्येणरम्याभ्याम्रम्यैः
चतुर्थीरम्यायरम्याभ्याम्रम्येभ्यः
पञ्चमीरम्यात् / रम्याद्रम्याभ्याम्रम्येभ्यः
षष्ठीरम्यस्यरम्ययोःरम्याणाम्
सप्तमीरम्येरम्ययोःरम्येषु
सम्बोधनहे रम्यहे रम्यौहे रम्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रम्य
रम्य
ramya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रम्य १ वि॰ [सं] [स्त्री॰ रम्या]
१. मनोहर । सुंदर ।
२. मनोरम । रमणीय । उ॰—परम रम्य उत्तम यह घरनी ।—मानस, ६ ।२ ।
रम्य २ संज्ञा पुं॰
१. चंपा का पेड़ ।
२. बक का पेड़ । अगस्त ।
३. परवल की जड़ ।
४. वीर्य ।
५. अग्निघ्र के एक पुत्र का नाम ।
६. वायु के सात भेदों में एक जो घंटे में चार से सात कोस तक चलती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रम्य᳙ mf(आ)n. to be enjoyed, enjoyable, pleasing, delightful, beautiful, ŚBr. &c. &c.
= बल-कर, L.
रम्य᳙ m. Michelia Champaka, L.
another kind of plant (= बक), L.
N. of a son of Āgnīdhra, VP.
रम्य᳙ m. or n. (?) a pleasant abode, Viṣṇ.
रम्य᳙ n. the root of Trichosanthes Dioeca, L.
semen virile, L.
रम्य , रम्र See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (868,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रम्य a. [रम्यतेऽत्र यत्] 1 Pleasing, pleasant, delightful, agreeable; रम्यास्तपोधनानां क्रियाः समवलोक्य Ś. 1. 13. --2 Beautiful, lovely, handsome; सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं Ś. 1. 20; 5. 2. --म्यः The tree called चंपक. --म्या Night. --म्यं Semen virile. --Comp. --अंतर a. having the intervening spaces made pleasant; Ś. 4. 11. --पुष्पः the Śālmalī tree. --श्रीः N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0905-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रम्य त्रि० रम्यतेऽत्र यत् । १ सुन्दरे मेदि० २ बलकरे जटा० । ३ चम्पके पु० मेदि० ४ वकवृक्षे पु० शब्दच० । ५ पटोलमूले न० मेदि० । संज्ञायां कन् । ६ प्रधानधातौ शुक्रे न० जटा० । जम्बुद्वीपस्थेषु नवसु वर्षेषु मध्ये “दक्षिणेन सुमे- रोस्तु श्वेतस्य चोत्तरेण च वायव्यं रम्यकं नाम” इत्युक्ते ७ वर्षभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4793,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रम्य, क्ली, (रम + “पोरदुपधात् यत् ।” ३ । १ । ९८ । इति यत् ।) पटोलमूलम् । इति मेदिनी ॥ प्रधानधातु । इति जटाधरः ॥
रम्यः, पुं, (रम्यते अनेनेति । रम + यत् ।) चम्पक- वृक्षः । इति मेदिनी ॥ वकवृक्षः । इति शब्द- चन्द्रिका ॥
रम्यः, त्रि, (रम + यत् ।) मनोज्ञः । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनौ । ७ । ६९ । “रम्यमानतसामन्तं स्वाजीव्यं देशमावसेत् ॥”) बलकरः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-096-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रम्य" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
च-रम्यसमास: च + रम्य तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: रम्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: रम् + यत्)
अन्य सम्भावना: अव्यय — रम् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | रम्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चरम्य 📚च 📚रम्य ➤ च (और, भी, तथा, इसके अतिरिक्त) + रम्य (सुहावना, सुखद, आनन्दप्रद, रुचिकर)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रम्य 📚मनोहर । सुंदर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • चरम्य = च + रम्य तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • रम्य: रम् + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें