🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:39:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रम्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रम्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रम्य

अर्थ: रमण करना, क्रीड़ा करना, खेलना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

संस्कृत: क्रीडायाम्

अंग्रेज़ी: to enjoy, to rejoice, to play

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — रम् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  2. रम्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. रम्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रम् (भ्वादिगण) · अर्थ: रमण करना, क्रीड़ा करना, खेलना (क्रीडायाम्)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरमतेरमेतेरमन्ते
मध्यमरमसेरमेथेरमध्वे
उत्तमरमेरमावहेरमामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): रमते · लिट् (आत्मने.): रेमे · लुट् (आत्मने.): रन्ता · लृट् (आत्मने.): रंस्यते · लोट् (आत्मने.): रमताम् · लङ् (आत्मने.): अरमत · विधिलिङ् (आत्मने.): रमेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रंसीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अरंस्त · लृङ् (आत्मने.): अरंस्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रमण · ण्वुल्: रामकः · तृच्: रन्ता · यत्: रम्यः · तव्य: रन्तव्यः · अनीयर्: रमणीयः · क्त: रतः · क्तवतु: रतवान् · शानच्: रममाणः · क्त्वा: रत्वा · ल्यप्: प्ररत्य · तुमुन्: रन्तुम् · णमुल्: रामम् · घञ्: रामः · क्तिन्: रति · क्वसु: रेमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रम्
रम्
ram
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रम् cl. 1. Ā. (Dhātup. xx, 23) रमते (Ved. also P. रमति or रम्णाति pf. रराम, MBh.; रेमे, Br. &c.; aor. 3. pl. रन्त, RV.; अरंसीत्, Kāv.; अरंस्त, RV.; रंसिषम्, SV.; fut. रन्ता Gr.; रंस्यति, Br.; ˚ते, ib. &c.; inf. रमितुम्, MBh.; रन्तुम्, ib. &c.; रन्तोस्, Br.; ind.p. रत्वा, ib.; रन्त्वा, Kāv.; -रम्य or -रत्य, Pāṇ. vi, 4, 38), to stop, stay, make fast, calm, set at rest (P.; esp. pres. रम्णाति), RV.; VS.; (P. Ā.) to delight, make happy, enjoy carnally, MBh.; Hariv.; Śukas.; (Ā.) to stand still, rest, abide, like to stay with (loc. or dat.), RV. &c. &c.; (Ā.; P. only mc.) to be glad or pleased, rejoice at, delight in, be fond of (loc. instr. or inf.), RV. &c. &c.; to play or sport, dally, have sexual intercourse with (instr. with or without समम्, सह, साकम् or सार्धम्), ChUp.; MBh. &c.; to couple (said of deer), Pāṇ. iii, 1, 26, Vārtt. 8, Pat. (cf. Caus.); to play with i.e. put to stake (instr.), Bhaṭṭ. : Caus. रमयति or रामयति (aor. अरीरमत्), to cause to stay, stop, set at rest, RV.; TS.; PañcavBr.; KātyŚr.; (रमयति, mc. also ˚ते) to gladden, delight, please, caress, enjoy carnally, MBh.; Kāv. &c. (3. sg. रमयति-तराम्, Ratnāv. iii, 9); to enjoy one's self, be pleased or delighted, MBh.; Hariv.; मृगान् रमयति, he tells that the deer are coupling, Pāṇ. iii, 1, 26, Vārtt. 8, Pat. : Desid. in रिरंसा, ˚सु, q.v.: Desid. of Caus. in रिरमयिषु, q.v.: Intens. रंरम्यते or रंरमीति, Pāṇ. vii, 4, 85.
रम् [cf. Zd. ram, Gk. ἠρέμα, ἔραμαι, ἐρατός; Lith. rìmti; Goth. rimis.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (867,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रम् {c1c} A. (रमते, but Paras. when preceded by वि, आ, परि and उप; रेमे, अरंस्त, अरंसीत् Par. रंस्यते, रंतुं, रत,) 1 To be pleased or delighted, rejoice, be gratified; रहसि रमते Māl. 3. 2, Ms. 2. 223; U. 2. 18. --2 To rejoice at, be pleased with, take delight in, be fond of (with instr. or loc.) लोलापांगैर्यदि न रमसे लोचनैर्वंचितोऽसि Me. 27.; व्यजेष्ट षड्वर्गमरंस्त नीतौ Bk. 1. 2. --3 To play, sport, dally, amuse oneself with; राजप्रियाः कैरविण्यो रमंते मधुपैः सह Bv. 1. 126 (where the next meaning is also hinted); Bk. 6. 15, 67. --4 To have sexual intercourse with; सा तत्पुत्रेण सह रमते H. 3. --5 To remain, stay, pause. --6 To take rest, remain quiet. --7 To gladden, delight. --Caus. (रमयति-ते) To please, delight, satisfy. --Desid. (रिरंसते) To wish to sport &c.; Śi. 15. 88.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0904-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रम्यअव्यय — रम् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) 📚
अन्य सम्भावना: रम्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | रम्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रम्य 📚 ➤ रमण करना, क्रीड़ा करना, खेलना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
संस्कृत: क्रीडायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रम् 📚cl. 1. Ā. (Dhātup. xx, 23) रमते (Ved. also P. रमति or रम्णाति pf. ररा…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रम्य: रम् + ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें