🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:19:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चर्त्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चर्त्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चर्त्य

अर्थ: पीड़ा देना, मार डालना, एकत्र करके बांधना, गूंथना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: हिंसाग्रन्थनयोः

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy, to hurt, to string together, to tie together, to collect

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — चृत् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. चर्त्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. चर्त्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चृत् (तुदादिगण) · अर्थ: पीड़ा देना, मार डालना, एकत्र करके बांधना, गूंथना (हिंसाग्रन्थनयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचृततिचृततःचृतन्ति
मध्यमचृतसिचृतथःचृतथ
उत्तमचृतामिचृतावःचृतामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चृतति · लिट्: चचर्त · लुट्: चर्तिता · लृट्: चर्तिष्यति · लोट्: चृततात् · लङ्: अचृतत् · विधिलिङ्: चृतेत् · आशीर्लिङ्: चृत्यात् · लुङ्: अचर्तीत् · लृङ्: अचर्तिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चर्तन · ण्वुल्: चर्तकः · तृच्: चर्तिता · ण्यत्: चर्त्यः · तव्य: चर्तितव्यः · अनीयर्: चर्तनीयः · क्त: चृत्तः · क्तवतु: चृत्तवान् · शतृ: चृतन् · स्य-शतृ: चर्त्स्यन् · क्त्वा: चर्तित्वा · ल्यप्: प्रचृत्य · तुमुन्: चर्तितुम् · णमुल्: चर्तम् · घञ्: चर्तः · क्तिन्: चृत्ति · क्वसु: चचृत्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चृत्
चृत्
cṛt
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चृत् cl. 6. ˚तति (fut. चर्त्स्यति and चर्तिष्य्˚, Pāṇ. vii, 2, 57) to tie, Dhātup. xxviii, 35; to hurt, kill, Bhaṭṭ. xvi, 20 : cl. 1. चर्तति, to shine, VS. xxii, 7, Sch.; to light, Dhātup. xxxiv, 14 (v.l. for √ छृद्) : Caus. (or cl. 10.) चर्तयति id., ib. : Desid. चिचृत्सति, or ˚चर्तिषति, Pāṇ. vii, 2, 57; See अति-, अव-, आ-, उप-, &c.; cf. √ 2. & 3. कृत्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (401,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चृत् {vI.v} {c6c} P. (चृतति) 1 To hurt, kill. --2 To tie, bind or connect together. {vII.v} {c1c} P., {c10c} U. (चर्तति, चर्तयति-ते) To light, kindle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0498-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चृत्, कि सन्दीपने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- पक्षे भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) कि, चर्त्तयति । इति दुर्गादासः ॥
चृत्, श हिंसे । ग्रन्थे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-परं-सकं-सेट् ।) श, चृतति चर्त्तिता । ग्रन्थो ग्रन्थनम् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-459-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चर्त्यअव्यय — चृत् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: चर्त्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | चर्त्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चर्त्य 📚 ➤ पीड़ा देना, मार डालना, एकत्र करके बांधना, गूंथना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: हिंसाग्रन्थनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चृत् 📚cl. 6. ˚तति (fut. चर्त्स्यति and चर्तिष्य्˚, Pāṇ. vii, 2, 57) to tie, …🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चर्त्य: चृत् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें