🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:06:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चलनौस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चलनौ+स

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चलनौ

अर्थ: गतिशील, थरथराने वाला, कंपमान, डाँवाडोल

संस्कृत: पर्याय: कम्पन, कम्प्र, चल, लोल, चलाचल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चलन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. चलन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. चलन (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चलन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचलनःचलनौचलनाः
द्वितीयाचलनम्चलनौचलनान्
तृतीयाचलनेनचलनाभ्याम्चलनैः
चतुर्थीचलनायचलनाभ्याम्चलनेभ्यः
पञ्चमीचलनात् / चलनाद्चलनाभ्याम्चलनेभ्यः
षष्ठीचलनस्यचलनयोःचलनानाम्
सप्तमीचलनेचलनयोःचलनेषु
सम्बोधनहे चलनहे चलनौहे चलनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

स

अर्थ: के साथ, मिला कर, के साथ-साथ, संयुक्त होकर, युक्त, सहित सपुत्र, संभार्य, सतृष्ण, सधन, सरोषम्, सकोपम्, सहरि आदि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. स (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चलन
चलन
calana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चंचल/काँपने वाला (3.1.73) कम्पन · कम्प्र · चल · लोल · चलाचल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चलन १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ चलना]
१. चलने का भाव । गति । चाल । यौ॰—चलनहार ।
२. रिवाज । रस्म । व्यवहार । रीति । मुहा॰—चलन से चलना=अपने पद या मर्यादा आदि के अनुकूल काम करना । उचित रीति से व्यवहार करना ।
३. किसी चीज का व्यवहार, उपयोग या प्रचार । जैसे— (क) आजकल ऐसी टोपी का बहुत चलन है । (ख) बादशाही जमाने के रुपयों का चलन अब उठ गया । क्रि॰ प्र॰—उठना ।—चलना । होना । यौ॰—चलनसार ।
चलन २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] ज्योतिष में एक क्रांतिपात गति अथवा विषुवत् की उस समय की गति, जब दीन और रात बराबर होते हैं । यौ॰—चलनकलन ।
चलन ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गति । भ्रमण ।
२. काँपना । कंपन ।
३. हिरन ।
४. चरण । पैर । उ॰—चरन चलन गतिवंत पुनि अंघ्रिपाद पद पाइ ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ ३२ ।
५. नृत्य में एक प्रकार की चेष्टा ।
चलन समीकरण संज्ञा पुं॰ [सं॰] गणित की एक क्रिया । वि॰ दे॰ समीकरण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चलन mf(आ)n. moving, movable, tremulous, shaking, Pāṇ. iii, 2, 148; KapS. i, 129, Sch.
moving on feet, Gaut. viii, 2
wanton (a woman), xxii, 26
चलन m. a foot, L.
an antelope, L.
चलन n. shaking motion, shaking, trembling, Pāṇ. i, 3, 87; iii, 2, 148; R. v, 36, 21; Pañcat. &c.
‘motion’, action, function, Vedāntas.; Tarkas.
walking about, wandering, roaming, MBh. xii, 3708
turning off from (abl.), iii, 1319
(अ- neg.), Kathās. ic, 8 & Sāh. iii, 53
the being disturbed, Sarvad. iii, 174
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (391,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चलन a. [चल् भावे ल्युट्] Moving, tremulous, trembling, shaking. --नः 1 A foot. --2 A deer. --नं 1 Trembling, shaking or shaking motion; चलनात्मकं कर्म T. S.; हस्त˚, जानु˚ &c.; तरलदृगंचलचलनमनोहरवदनजनितरतिरागं Gīt. 11. --2 Turning or leaving off. --3 Roaming, wandering. --नी 1 A short petticoat worn by common women. --2 The rope for tying an elephant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0488-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चलन न० चल--भावे ल्युट् । १ कम्पे २ गतौ च । कर्त्तरि ल्यु । ३ कम्पयुक्ते त्रि० मेदि० । ४ हरिणे पुंस्त्री जटा० जाति त्वात् स्त्रियां ङीष् । करणे ल्युट् । ५ चरणे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2906,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चलनं, क्ली, (चल + भावे ल्युट् ।) भ्रमणम् । (यथा, देवीभागवते १ । १७ । १९ । “चलनञ्च विनाकार्य्यं न भवेदिति मे मतिः ॥”) कम्पनम् । (यथा, पञ्चतन्त्रे । २ । १७४ । “द्वावुपायाविह प्रौक्तौ विमुक्तौ शत्रुदर्शने । हस्तयोश्चलनादेको द्वितीयः पादवेगजः ॥”) कम्प्रे, त्रि । इति मेदिनी । ने, ६१ ॥
चलनः, पुं, (चलत्यनेन इति । चल + करणे ल्युट् ।) पादः । इति हेमचन्द्रः ॥ हरिणः । इति जटा- धरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-438-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चलन" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चलनौचलन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: चलन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | चलन (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
सअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चलनौ 📚 ➤ गतिशील, थरथराने वाला, कंपमान, डाँवाडोल
संस्कृत: पर्याय: कम्पन, कम्प्र, चल, लोल, चलाचल

स 📚 ➤ के साथ, मिला कर, के साथ-साथ, संयुक्त होकर, युक्त, सहित सपुत्र, संभार्य, सतृष्ण, सधन, सरोषम्, सकोपम्, सहरि आदि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चलन 📚चलने का भाव । गति । चाल । यौ॰—चलनहार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चलन
चंचल/काँपने वाला (३.१.७३) — कम्पन, कम्प्र, चल, लोल, चलाचल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें