🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:17:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चलाचल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चलाचल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चलाचल

अर्थ: अति चलायमान, अतिचल

संस्कृत: पर्याय: चलन, कम्पन, कम्प्र, चल, लोल

व्युत्पत्ति: चल-अचल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चलाचल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. चलाचल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चलाचल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचलाचलःचलाचलौचलाचलाः
द्वितीयाचलाचलम्चलाचलौचलाचलान्
तृतीयाचलाचलेनचलाचलाभ्याम्चलाचलैः
चतुर्थीचलाचलायचलाचलाभ्याम्चलाचलेभ्यः
पञ्चमीचलाचलात् / चलाचलाद्चलाचलाभ्याम्चलाचलेभ्यः
षष्ठीचलाचलस्यचलाचलयोःचलाचलानाम्
सप्तमीचलाचलेचलाचलयोःचलाचलेषु
सम्बोधनहे चलाचलहे चलाचलौहे चलाचलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चलाचल
चलाचल
calācala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चंचल/काँपने वाला (3.1.73) चलन · कम्पन · कम्प्र · चल · लोल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चलाचल १ † संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ चलना]
१. चलाचली ।
२. गति । चाल । उ॰—उपदेव विराट भिरे बल सों । पुरई धुनि चाप चलाचल सों ।—गोपाल (शब्द॰) ।
चलाचल २पु वि॰ [सं॰] चंचल । चपल । उ॰—बैनिन की गति गूढ़ चलाचल केशवदास आकाश चढ़ैगी ।—केशव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. चलाचल mfn. movable and immovable, locomotive and stationary, W.
2. चलाचल mfn. (√ चल् redupl. Pāṇ. vi, 1, 12, Vārtt. 6; vii, 4, 58, Pat.) ever-moving (the wheel of Saṃsāra), Divyāv. xiii, 267
xix
moving to and fro, movable, tremulous, unfixed, loose, RV. i, 164, 48; R. v, 42, 11; Nīt.
unsteady, changeable, MBh. v, 2758; xii, 4169
चलाचल m. a crow, L.
N. of a man, Tantr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (391,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चलाचल त्रि० चल--अच् नि० । १ चञ्चले अमरः २ काके पुंस्त्री राजनि० स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । “चलाचलै- रनुपदमाहताः खुरैः” माघः । “जान्मनोऽस्य स्थितिं विद्वान् लक्ष्मीमिव चलाचलाम्” किरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2906,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चलाचलः, त्रि, (चलतीति चल + अच् । चरि- चलिपतिवदीनां वा द्वित्वमितिद्वित्वे अभ्यासस्य आगागमश्च इति वार्त्तिकसूत्रेणास्य सिद्धिः ।) चञ्चलः । इत्यमरः । ३ । १ । ७४ ॥ (यथा, किरातार्ज्जुनीये । ११ । ३० । “जन्मिनोऽस्य स्थितिं विद्बान् लक्ष्मीमिव चलाचलाम् ॥”) काके पुं, । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-438-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चलाचलचलाचल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चलाचल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चलाचल 📚 ➤ अति चलायमान, अतिचल
संस्कृत: पर्याय: चलन, कम्पन, कम्प्र, चल, लोल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चलाचल 📚† संज्ञा स्त्री॰🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चलाचल
चंचल/काँपने वाला (३.१.७३) — चलन, कम्पन, कम्प्र, चल, लोल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • चलाचल = चल + अचल कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें