🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:13:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चषक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चषक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चषक

अर्थ: सुरापात्र, प्याला, मदिरा पीने का गिलास

संस्कृत: मद्यपात्रम् · पर्याय: पानपात्र

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चषक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. चषक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चषक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचषकःचषकौचषकाः
द्वितीयाचषकम्चषकौचषकान्
तृतीयाचषकेणचषकाभ्याम्चषकैः
चतुर्थीचषकायचषकाभ्याम्चषकेभ्यः
पञ्चमीचषकात् / चषकाद्चषकाभ्याम्चषकेभ्यः
षष्ठीचषकस्यचषकयोःचषकाणाम्
सप्तमीचषकेचषकयोःचषकेषु
सम्बोधनहे चषकहे चषकौहे चषकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चषक
चषक
caṣaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चषक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मद्य पीने का पात्र । वह बरतन जिसमें शराब पीते हैं । प्याला । उ॰—(क) प्राण ये मन रसिक ललिता घी लोचन चषक पिवति मकरंद सुख रासि अंतर सची ।—सूर (शब्द॰) । (ख) इंद्रनील मणि महा चषक था सोम रहित उलटा लटका ।—कामायनी, पृ॰ २४ ।
२. मधु । शहद ।
३. एक विशेष प्रकार की मदिरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चषक m. n. (g. अर्धर्चादि) a cup, wineglass, Ragh. vii, 46; Hcar. viii; Śiś. x &c. (ifc. f(आ). , Kathās. xxi, 10)
spirituous liquor (‘honey’, W.), L.
चषक m. a second Sch. on VarBṛ. vii, 1 and 12 and xxiv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (391,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चषकः --कं [चष्-करणे क्वुन्] A vessel used for drinking spirits, a goblet, a wine-glass; च्युतैः शिरस्त्रैश्चषकोत्तरेव R. 7. 49; मुखं लालाक्लिन्नं पिबति चषकं सासवमिव Śānti. 1. 29; Ki. 9. 56, 57; Māl. 5. 18. --कं 1 A kind of spirituous liquor. --2 Honey.
चषकः --कं [चष्-करणे क्वुन्] A vessel used for drinking spirits, a goblet, a wine-glass; च्युतैः शिरस्त्रैश्चषकोत्तरेव R. 7. 49; मुखं लालाक्लिन्नं पिबति चषकं सासवमिव Śānti. 1. 29; Ki. 9. 56, 57; Māl. 5. 18. --कं 1 A kind of spirituous liquor. --2 Honey.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0488-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चषक पु० न० चष--करणे क्वुन् अर्द्धर्चादि । १ मद्यपानपात्रे अमरः । तल्लक्षणादिकं युक्तिकल्यतरावुक्तम् यथा [] “यत् पानपात्रं भूपानां तज्ज्ञेयं चषकं बुधेः । कानकं राजतं चैव स्फाटिकं काचमेव च । वृत्तं स्वराष्टदिक्वं च चतुर्णां पृथिवीभुजाम् । इत्यन्यसम्मतं तेषां निर्णयः पाठसम्मतः । स्वमुष्टिसम्मितं रत्नैश्चतुर्वर्णैः सम- न्वितम् । मार्त्तिकं वाथ फालं वा सर्वेषामुपयुज्यते । काष्ठजं धातुजं शैलं जाङ्गलादिमहीभुजाम् । यद- न्यत्तोयपानादिपात्रं पृय्वीभुजां भवेत् । एवं तत्रापि नियम इति भोजस्य सम्मतः” “आननैः परिहृतं चष- कान्तः” माघः । कर्मणि क्वुन् । २ मधुनि, ३ मद्यभेदे च न० मेदि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2907-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चषकः, पुं, क्ली, (चषति भक्षयति पिबत्यनेनेत्यर्थः । चष + “क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोरपूर्व्वस्यापि ।” उणां । २ । ३२ । इति क्वुन् ।) मद्यपानपात्रम् । तत्- पर्य्यायः । गल्वर्कः २ सरकः ३ अनुतर्षणम् ४ । इति हेमचन्द्रः । ४ । १०२४ ॥ * ॥ अथ चषकोद्देशः । “यत् पानपात्रं भूपानां तज्ज्ञेयं चषकं बुधैः । कानकं राजतञ्चैव स्फाटिकं काचमेव च ॥ वृत्तं स्वराष्टदिक्कोणं चतुर्णां पृथिवीभुजाम् । इत्यन्यसम्मतं तेषां निर्णयः पाठसम्मतः ॥ स्वमुष्टिसम्मितं रत्नैश्चतुर्व्वर्णैः समन्वितम् । मार्त्तिकं वाथ फालं वा सर्व्वेषामुपयुज्यते ॥ [] काष्ठजं धातुजं शैलं जाङ्गलादि महीभुजाम् । यदन्यत्तोयपानादि पात्रं पृथ्वीभुजां भवेत् ॥” एवं तत्रापि नियम इति भोजस्य निश्चयः । इति युक्तिकल्पतरुः ॥ * ॥ सुरापात्रम् । मधु । मद्य- प्रभेदः । इति मेदिनी । के, ८६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-439-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चषक" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चषकचषक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चषक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चषक 📚 ➤ सुरापात्र, प्याला, मदिरा पीने का गिलास
संस्कृत: मद्यपात्रम् · पर्याय: पानपात्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चषक 📚मद्य पीने का पात्र । वह बरतन जिसमें शराब पीते हैं । प्याला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चषक
प्याला (२.१०.४३) — पानपात्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें