🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:31:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चातुर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चातुर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चातुर

अर्थ: चार की संख्या से संबद्ध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चातुर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. चातुर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चातुर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचातुरःचातुरौचातुराः
द्वितीयाचातुरम्चातुरौचातुरान्
तृतीयाचातुरेणचातुराभ्याम्चातुरैः
चतुर्थीचातुरायचातुराभ्याम्चातुरेभ्यः
पञ्चमीचातुरात् / चातुराद्चातुराभ्याम्चातुरेभ्यः
षष्ठीचातुरस्यचातुरयोःचातुराणाम्
सप्तमीचातुरेचातुरयोःचातुरेषु
सम्बोधनहे चातुरहे चातुरौहे चातुराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चातुर
चातुर
cātura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चातुर १ वि॰ [सं॰]
१. नेत्रगोचर ।
२. चतुर ।
३. खुशामदी । चापलूस ।
चातुर २ संज्ञा पुं॰
१. गोल तकिया या मसनद ।
२. चार पहियों की गाड़ी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. चातुर mfn. (fr. चतुर्) drawn by 4 (a carriage), Pāṇ. iv, 2, 92, Kāś.
2. चातुर mfn. (fr. 2. चत्˚) clever, shrewd, L.
speaking kindly, flattering, L.
visible, L.
governing, L.
चातुर m. a small round pillow, L. (cf. गल्ल-चातुरी)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (392,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चातुर a. (री f.) [चतुर एव स्वार्थे अण्] 1 Relating to four. --2 Clever, able, shrewd. --3 Speaking well, flattering. --4 Drawn by four (as a carriage). --5 Governing, ruling. --6 Visible, perceptible. --रः A small round pillow. --रं A four-wheeled carriage. --री Skill, dexterity, ability; तद्भटचातुरीतुरी N. 1. 12.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0489-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चातुर त्रि० चतुर एव स्वार्थे अण् । १ चतुरे २ नियन्तरि ३ नेत्रगोचरे मेदि० । चतुर्भिरुह्यते शैषकोऽण् । “च- तुश्चक्रयुक्ते २ शकटे न० सि० कौ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2910,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चातुरः, पुं, (चतुर्भिरङ्गैः हस्तपदपृष्ठशिरोभि- रित्यर्थः गृह्यते इति । चतुर + अण् । यद्वा चतुर एव । स्वार्थे अण् ।) चक्रगण्डुः । इति मेदिनी ॥ गोलवालिश इति भाषा ॥
चातुरः, त्रि, (चतुर + स्वार्थे अण् ।) नेत्रगोचरः । चाटुकारः । नियन्ता । इति मेदिनी । रे, १५३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-440-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चातुरचातुर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चातुर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चातुर 📚 ➤ चार की संख्या से संबद्ध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चातुर 📚नेत्रगोचर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें