🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:11:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चारकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चारकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चारकः

अर्थ: ण्वुल् भेदिया

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चारक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चारक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचारकःचारकौचारकाः
द्वितीयाचारकम्चारकौचारकान्
तृतीयाचारकेणचारकाभ्याम्चारकैः
चतुर्थीचारकायचारकाभ्याम्चारकेभ्यः
पञ्चमीचारकात् / चारकाद्चारकाभ्याम्चारकेभ्यः
षष्ठीचारकस्यचारकयोःचारकाणाम्
सप्तमीचारकेचारकयोःचारकेषु
सम्बोधनहे चारकहे चारकौहे चारकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चारक
चारक
cāraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चारक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गाय भैंस चरानेवाला । चरवाहा ।
२. चलानेवाल । संचारक ।
३. गति । चाल ।
४. चिरौंजी का पेड़ । पियाल ।
५. कारागार ।
६. गुप्तचर । जासूस ।
७. सहचर । साथी ।
८. अश्वारोही । सवार । ९ घूमनेवाला ब्राह्मण छात्र या ब्रह्मचारी ।
१०. मनुष्य ।
११. चरक निर्मित ग्रंथ या सिद्धंत ।
चारक २ वि॰ चार एक । थोडे । उ॰— यह संपदा दिवस चारक की सोच समझ मन माहीं । सूर सुनत उठि चली राधिका, दै दूती गलबाहीं ।— संतवाणी॰, भा॰ २, पृ॰ ६१ ।
चारक संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह कैद जिसमें न्यायाधीश विचारकाल में किसी को रखे । हवालात ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चारक mfn. ifc. proceeding, R. iii, 66, 18
(√ चर्, Caus.) setting in motion, MBh. xiv, 42, 29
composed by Caraka, Pāṇ. iv, 3, 107, Kāś.
चारक m. a spy, MBh. ii, 172 (Pañcat. ii) and iv, 911
(√ चर्, Caus. Pāṇ. vii, 3, 34, Kāś.) a driver, herdsman (cf. गो-), L.
= भोजक, L.
an associate, companion (संचारक), L.
a fetter, L.
a prison, Lalit. xv; Daś. vii
Buchanania latifolia, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (393,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चारक a. [चारयति चर्-णिच्-ण्वुल्] Acting, doing, proceeding. --कः 1 A spy. --2 A herdsman. --3 A leader, driver. --4 An associate. --5 A groom, cavalier. --6 A prison; निगडितचरणा चारके निरोद्धव्या Dk. 32. --7 A bond, fetter. --8 Going, motion. --9 A wandering Brāhmaṇical student.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0490-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारक त्रि० चारयति चर--णिच्--ण्वुल् । गवादीनां तृणादिषु गमयितरि १ पशुपालके मेदि० चार--स्वार्थे क । २ बन्धे ३ गतौ च । ४ प्रियालवृक्षे राजनि० । ५ कारागारे । हेम० । “निगडितचरणा चारके निरो- द्धव्या” दशकु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2919,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारकः, पुं, (चारयति इति । चर + णिच् + ण्वुल् ।) अश्वादेः पालकः । सञ्चारकः । (यथा, रामायणे । ३ । ६६ । १८ । “इयं मृते भ्रातरि मे मयि वत्स्यति मैथिली । न चाहमाशां कुर्य्यां ते पाप ! प्रच्छन्नचारक ! ॥”) बन्धः । इति मेदिनी ॥ के, ८७ । पियालवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (चर एव स्वार्थे अण् चारः । ततः स्वार्थे कन् । गुप्तचरः । यथा महाभारते । २ । ५ । ३८ । “त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥” चरणशीले, त्रि । यथा, कथासरित्सागरे । १४ । ६५ । “गुप्तं विरचितां नाम भेजेऽन्तःपुरचारिकाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-444-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चारकःचारक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: चर् + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चारकः 📚 ➤ ण्वुल् भेदिया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चारक 📚गाय भैंस चरानेवाला । चरवाहा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चारकः: चर् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें