🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:09:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चारणः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चारणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चारणः

अर्थ: भ्रमणशील, तीर्थयात्री

संस्कृत: काथिकः · पर्याय: कुशीलव

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चारण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चारण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचारणःचारणौचारणाः
द्वितीयाचारणम्चारणौचारणान्
तृतीयाचारणेनचारणाभ्याम्चारणैः
चतुर्थीचारणायचारणाभ्याम्चारणेभ्यः
पञ्चमीचारणात् / चारणाद्चारणाभ्याम्चारणेभ्यः
षष्ठीचारणस्यचारणयोःचारणानाम्
सप्तमीचारणेचारणयोःचारणेषु
सम्बोधनहे चारणहे चारणौहे चारणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चारण
चारण
cāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गायक/कथावाचक (2.10.12) कुशीलव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चारण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वंश की कीर्ति गानेवाला । भाट । बंदीजन ।
२. राजस्थान की एक जाति । विशेष— सह्याद्रिखंड में लिखा है कि जिस प्रकार वैतालिकों की उत्पत्ति वैश्य और शूद्रा से है, उसी प्रकार चारणों की भी है; पर चारणों का वृषलत्व कम है । इनका व्यवसाय राचाओं ओर ब्राह्मणों का गुण वर्णन करना तथा गाना बजाना है । चारण लोग अपनी उत्पत्ति के संबंध में अनेक अलौकिक कथाएँ कहते हैं ।
३. भ्रमणकारी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चारण mfn. depending on a Vedic school (चरण), Āp.
belonging to the same Vedic school (‘reading the scripture’, W.), Gaut.
चारण m. a wandering actor or singer, Mn. xii, 44; MBh. v, 1039 and 1442; VarBṛS.; Pañcat. &c.
a celestial singer, MBh.; R.; Śak.; BhP.; Gīt. i, 2
a spy, BhP. iv, 16, 12; Bālar.
चारण n. (√ चर्, Caus.) ‘pasturing, tending’, see गो-
a kind of process applied to mercury
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (393,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चारणः [चारयति कीर्तिं चर्-णिच् ल्यु] 1 A wanderer, a pilgrim. --2 A wandering actor or singer, a dancer, mimic, bard; Ms. 12. 44. --3 A celestial singer, heavenly chorister; Ś. 2. 14. --4 A reader of scriptures. --5 A spy. --Comp. --दाराः female dancers, actresses.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0490-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारण पु० चारयति कीर्त्तिं चर--णिच्--ल्यु । कीर्त्तिसञ्चार- के नदे अमरः । “चाटचारणदासेषु दत्तं भवति निष्फ- लम्” स्मृतिः! “गन्धर्वाणां ततो लोकः परतः शत- योजनात् । देवानां गायनास्ते च चारणाः स्तुति पाठकाः” पद्म० पु० स्व० ख० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2919,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारणः, पुं, (चारयति प्रचारयति नृत्यगीतादि- विद्यां तज्जन्यकीर्त्तिं वा । चर + णिच् + ल्युः ।) नटविशेषः । तत्पर्य्यायः । कुशीलवः । इत्यमरः । २ । १० । १२ ॥ (यथा, मनुः । १२ । ४४ । “चारणाश्च सुपर्णाश्च पुरुषाश्चैव दाम्भिकाः । रक्षांसि च पिशाचाश्च तामसीषूत्तमा गतिः ॥” “चारणाः नटादयः ।” इति कुल्लूकभट्टः ॥”) गन्धर्व्वविशेषः । यथा, -- “गन्धर्व्वाणां ततो लोकः परतः शतयोजनात् । देवानां गायनास्ते च चारणाः स्तुतिपाठकाः ॥” इति पाद्मे पातालखण्डम् ॥ (देवयोनिविशेषः । यथा, भागवते । २ । १ । ३६ । “गन्धर्व्वविद्याधरचारणाप्सरः स्वरःस्मृतीरसुरानीकवीर्य्यः ॥” चारपुरुषः । यथा, भागवते । ४ । १६ । १२ । “अन्तर्वहिश्च भूतानां पश्यन् कर्म्माणि चारणैः । उदासीन इवाध्यक्षो वायुरात्मैव देहिनाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-444-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चारण" आता है (17)
कुशीलव कवि । चारणवंदथ वदीजन । चारणभाट राजाओं का यश वर्णन करनेवाला कवि । चारण । बंदीवंदक स्तुतिकर्ता । चारण । वंदीईहग कवि । चारण ।—(डिं॰)बदी चारणों की एक जाति जो प्राचीन काल में राजाओं का कीर्तिगान किया करती थी …अववोधक बंदी । चारणबंदीजन बंदी । चारणनर्तक नट । नाचनेवाला । नृत्य करनेवालावंदारु स्तोत्रघोषयित्नु कोकिलस्तुतिपाठक बंदी जिसका काम प्राचीन काल में राजाओं की स्तुति या यशोगान करना था । स्…चक्रिक चक्र धारण करनेवालाखेटी चरित्रहीन । कामीबदि कैद । कारानिवासनकीब वह आदमी जो राजाओं आदि के आगे उनके तथा उनके पूर्वजों के यश का गान करता …असाक्षी वह जिसकी साक्षी या गवाही धर्मशास्त्र के अनुसार मान्य न हो । साक्षी होन…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चारणःचारण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चारणः 📚 ➤ भ्रमणशील, तीर्थयात्री
संस्कृत: काथिकः · पर्याय: कुशीलव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चारण 📚वंश की कीर्ति गानेवाला । भाट । बंदीजन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चारण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें