🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:15:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चारण
cāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गायक/कथावाचक (2.10.12) कुशीलव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चारण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वंश की कीर्ति गानेवाला । भाट । बंदीजन ।
२. राजस्थान की एक जाति । विशेष— सह्याद्रिखंड में लिखा है कि जिस प्रकार वैतालिकों की उत्पत्ति वैश्य और शूद्रा से है, उसी प्रकार चारणों की भी है; पर चारणों का वृषलत्व कम है । इनका व्यवसाय राचाओं ओर ब्राह्मणों का गुण वर्णन करना तथा गाना बजाना है । चारण लोग अपनी उत्पत्ति के संबंध में अनेक अलौकिक कथाएँ कहते हैं ।
३. भ्रमणकारी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चारण mfn. depending on a Vedic school (चरण), Āp.
belonging to the same Vedic school (‘reading the scripture’, W.), Gaut.
चारण m. a wandering actor or singer, Mn. xii, 44; MBh. v, 1039 and 1442; VarBṛS.; Pañcat. &c.
a celestial singer, MBh.; R.; Śak.; BhP.; Gīt. i, 2
a spy, BhP. iv, 16, 12; Bālar.
चारण n. (√ चर्, Caus.) ‘pasturing, tending’, see गो-
a kind of process applied to mercury
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (393,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चारणः [चारयति कीर्तिं चर्-णिच् ल्यु] 1 A wanderer, a pilgrim. --2 A wandering actor or singer, a dancer, mimic, bard; Ms. 12. 44. --3 A celestial singer, heavenly chorister; Ś. 2. 14. --4 A reader of scriptures. --5 A spy. --Comp. --दाराः female dancers, actresses.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0490-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारण पु० चारयति कीर्त्तिं चर--णिच्--ल्यु । कीर्त्तिसञ्चार- के नदे अमरः । “चाटचारणदासेषु दत्तं भवति निष्फ- लम्” स्मृतिः! “गन्धर्वाणां ततो लोकः परतः शत- योजनात् । देवानां गायनास्ते च चारणाः स्तुति पाठकाः” पद्म० पु० स्व० ख० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2919,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारणः, पुं, (चारयति प्रचारयति नृत्यगीतादि- विद्यां तज्जन्यकीर्त्तिं वा । चर + णिच् + ल्युः ।) नटविशेषः । तत्पर्य्यायः । कुशीलवः । इत्यमरः । २ । १० । १२ ॥ (यथा, मनुः । १२ । ४४ । “चारणाश्च सुपर्णाश्च पुरुषाश्चैव दाम्भिकाः । रक्षांसि च पिशाचाश्च तामसीषूत्तमा गतिः ॥” “चारणाः नटादयः ।” इति कुल्लूकभट्टः ॥”) गन्धर्व्वविशेषः । यथा, -- “गन्धर्व्वाणां ततो लोकः परतः शतयोजनात् । देवानां गायनास्ते च चारणाः स्तुतिपाठकाः ॥” इति पाद्मे पातालखण्डम् ॥ (देवयोनिविशेषः । यथा, भागवते । २ । १ । ३६ । “गन्धर्व्वविद्याधरचारणाप्सरः स्वरःस्मृतीरसुरानीकवीर्य्यः ॥” चारपुरुषः । यथा, भागवते । ४ । १६ । १२ । “अन्तर्वहिश्च भूतानां पश्यन् कर्म्माणि चारणैः । उदासीन इवाध्यक्षो वायुरात्मैव देहिनाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-444-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चारण" आता है (17)
कुशीलव कवि । चारणवंदथ वदीजन । चारणभाट राजाओं का यश वर्णन करनेवाला कवि । चारण । बंदीवंदक स्तुतिकर्ता । चारण । वंदीईहग कवि । चारण ।—(डिं॰)बदी चारणों की एक जाति जो प्राचीन काल में राजाओं का कीर्तिगान किया करती थी …अववोधक बंदी । चारणबंदीजन बंदी । चारणनर्तक नट । नाचनेवाला । नृत्य करनेवालावंदारु स्तोत्रघोषयित्नु कोकिलस्तुतिपाठक बंदी जिसका काम प्राचीन काल में राजाओं की स्तुति या यशोगान करना था । स्…चक्रिक चक्र धारण करनेवालाखेटी चरित्रहीन । कामीबदि कैद । कारानिवासनकीब वह आदमी जो राजाओं आदि के आगे उनके तथा उनके पूर्वजों के यश का गान करता …असाक्षी वह जिसकी साक्षी या गवाही धर्मशास्त्र के अनुसार मान्य न हो । साक्षी होन…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें