🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:54:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चाषः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चाषः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चाषः

अर्थ: चष् - णिच् - अच्, पृषो. सत्वम्

संस्कृत: चाषः · पर्याय: किकीदिवि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चाष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चाष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचाषःचाषौचाषाः
द्वितीयाचाषम्चाषौचाषान्
तृतीयाचाषेणचाषाभ्याम्चाषैः
चतुर्थीचाषायचाषाभ्याम्चाषेभ्यः
पञ्चमीचाषात् / चाषाद्चाषाभ्याम्चाषेभ्यः
षष्ठीचाषस्यचाषयोःचाषाणाम्
सप्तमीचाषेचाषयोःचाषेषु
सम्बोधनहे चाषहे चाषौहे चाषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चाष
चाष
cāṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नीलकण्ठ पक्षी (2.5.18) किकीदिवि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चाष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नीलकंठ पक्षी । उ॰— चारा चाषु बाम दिसि लेई । मनहु सकल मंगल कहि देई ।—मानस, १३०३ ।
२. चाहा पक्षी ।
चाष २पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ चक्ष्] आँख । नेत्र । उ॰—अचरज देखि चाष लागै न निमेष कहुँ ।—प्रिया (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाष m. the blue jay, RV. x, 97, 13; RPrāt.; Mn. xi, 132; Yājñ. i, 175; MBh. &c.
sugarcane, L.
चाष mfn. relating to a blue jay, Pāṇ. iv, 3, 156, Vārtt. 4, Pat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (394,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाषः --सः [चष् भक्षणे स्वार्थे णिच्-अच्] The blue jay; Māl. 6. 5; Y. 1. 175.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0491-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चाष पुंस्त्री चष--भक्षणे स्वार्थे णिच्--अच् । १ नीलकण्ठे खगे अमरः स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । “केयूरमण्ड- लीनां प्रभासन्तानेन क्वचिद्विकीर्य्यमाणचाषः” काद० । “अशोकश्च विशोकश्च नन्दनः पुष्टिवर्द्धनः । हेमतुण्डो मणिग्रीयः स्वस्तिकश्चापराजितः । अष्टौ चाषस्म नामानि चाषं दृष्ट्वा तु यः पठेत् । अथ सिद्धिर्भवेत्तस्थ सिष्टमन्नं वराङ्गने!” इति पठन्ति । “मार्जारनकुलौ हत्वा चाषं मण्डूकमेव च । श्वगोधोलूककाकांश्च शू- द्रहत्याब्रत चरेत्” मनुना तद्बघ शूद्रहत्याव्रतमुक्तम् या- त्रायां तस्य पूर्वदिगादिभेदेन स्थित्या शुभाशुभम् वृ० स० ८६ अ० उक्त यथा । “चाषशल्वकपुण्याहघण्टाशङ्खरवा उदक्” । “धन्या पकुलचाषौ च सरटः पापदोऽग्रतः” । “अह्नश्च प्रथमे भागे चाषवञ्जुलकुक्कुटाः” ॥ तस्य केतु- स्थितौ युवराजभयमुक्तं तत्रैव ४३ अ० यथा “क्रव्यादकौशिककपोतककाककङ्कैः केतुस्थितैर्महदुशन्ति भयं । नृपस्य । चाषेण चापि युवराजमयं षदन्ति श्येनो विलोचनभयं निपतन् करोति” । “कृकवाकु जीवजीवकशुकशिखिशतपत्रचाषहारीतः । क्रकरचको- रकपिञ्जलबञ्जुलपारावतश्रीकैः” ४८ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2925,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चाषः, पुं, (चाषयति भक्षयति कणादिकमिति । चष + स्वार्थे णिच् + अच् । यद्वा चष्यते भक्ष्यते- ऽसौ मांसाशिभिरिति । चष् + कर्म्मणि घञ् ।) स्वर्णचातकः । सोणाचडा इति ख्यातः । नील- कण्ठ इति क्वचित् ख्यातः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । किकीदिविः २ नीलाङ्गः ३ पुण्यदर्शनः ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-445-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चाषःचाष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: चष् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चाषः 📚 ➤ चष् - णिच् - अच्, पृषो. सत्वम्
संस्कृत: चाषः · पर्याय: किकीदिवि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चाष 📚नीलकंठ पक्षी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चाष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चाषः: चष् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें