🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:31:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चेटका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चेटकाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चेटकाः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: दासः · पर्याय: भृत्य, दासेर, दासेय, दास, गोप्यक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चेटक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. चेटक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चेटक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचेटकःचेटकौचेटकाः
द्वितीयाचेटकम्चेटकौचेटकान्
तृतीयाचेटकेनचेटकाभ्याम्चेटकैः
चतुर्थीचेटकायचेटकाभ्याम्चेटकेभ्यः
पञ्चमीचेटकात् / चेटकाद्चेटकाभ्याम्चेटकेभ्यः
षष्ठीचेटकस्यचेटकयोःचेटकानाम्
सप्तमीचेटकेचेटकयोःचेटकेषु
सम्बोधनहे चेटकहे चेटकौहे चेटकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चेटक
चेटक
ceṭaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चेटक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सेरक दास । नौकर ।
२. चटक मटक ।
३. दूत ।
४. जल्दी । फुरती ।
५. चाट । चसका । मजा । क्रि॰ प्र॰ — लगना ।
६. उपपति । जार (को॰) ।
चेटक २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰]
१. जादू या इंद्रजाल विद्या । नजरबंद का तमाशा । उ॰— कोऊ न काहू की कानि करै, कछु चेटक सो जु करयौ जदुरैया ।— ब्रज॰, पृ॰ १५० ।
२. भाड़ों का तमाशा । कौतुक । उ॰— (क) कतहूँ नाद शब्द हो भला । कतहूँ नाटक चेटक कला । — जायसी (शब्द॰) ।(अ) नट ज्यों जिन पेट कुपेट कुकोटिक चेटक कोटिक ठाट ठटयो ।— तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेटक m. a servant, slave, Bhartṛ. i, 91; Kathās. vi and lxxi (ifc.), Hit.
a paramour, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (401,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेटकः 1 A servant, slave; any one who does a set task. --2 A paramour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0498-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेटकः, पुं, (चेटति दासत्वं करोतीति । चिट + ण्वुल् ।) दासः । इत्यमरः । २ । १० । १७ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ६ । १२४ । “आवाभ्यां राजहंसाख्य आहूतो राजचेटकः ॥”) उपपतिनायकभेदः । तस्य लक्षणं सन्धान- चतुरः । इति रसमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-459-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चेटक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चेटकाःचेटक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: चिट् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: चेटक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चेटकाः 📚 ➤ सेरक दास । नौकर उमा-कोश
संस्कृत: दासः · पर्याय: भृत्य, दासेर, दासेय, दास, गोप्यक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चेटक 📚सेरक दास । नौकर🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चेटक
सेवक (२.१०.१७) — भृत्य, दासेर, दासेय, दास, गोप्यक, नियोज्य, किंकर, प्रैष्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चेटकाः: चिट् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें