🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:29:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चेतनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चेतनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चेतनः

अर्थ: सजीव, जीवित, जीवधारी, सचेत, संवेदनशील, सजीव और निर्जीव

संस्कृत: प्राणी · पर्याय: प्राणिन्, जन्मिन्, जन्तु, जन्यु, शरीरिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चेतन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चेतन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचेतनःचेतनौचेतनाः
द्वितीयाचेतनम्चेतनौचेतनान्
तृतीयाचेतनेनचेतनाभ्याम्चेतनैः
चतुर्थीचेतनायचेतनाभ्याम्चेतनेभ्यः
पञ्चमीचेतनात् / चेतनाद्चेतनाभ्याम्चेतनेभ्यः
षष्ठीचेतनस्यचेतनयोःचेतनानाम्
सप्तमीचेतनेचेतनयोःचेतनेषु
सम्बोधनहे चेतनहे चेतनौहे चेतनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चेतन
चेतन
cetana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चेतन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आत्मा । जीव ।
२. मनुष्य । आदमी ।
३. प्राणी । जीवधारी ।
४. परमेश्वर । यौ॰— चेतन मन = मन का वह स्तर या भाग जिसमें विचारों के प्रति मन उद्यत रहता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेतन mf(ई)n. visible, conspicuous, distinguished, excellent, RV.; AV. ix, 4, 21
percipient, conscious, sentient, intelligent, KaṭhUp. v, 13; ŚvetUp. vi, 13; Hariv. 3587; KapS.; Tattvas. &c.
चेतन m. an intelligent being, man, Sarvad. ii, 221
soul, mind, L.
चेतन n. conspicuousness, RV. i, 13, 11 and 170, 4; iii, 3, 8; iv, 7, 2
soul, mind, R. vii, 55, 17 and 20
चे˚तन &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (397,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेतन a. (नी f.) [चित्-ल्यु] 1 Animate, alive, living, sentient, feeling; चेतनाचेतनेषु Me. 5 animate and inanimate. --2 Visible, conspicuous, distinguished. --नः 1 A sentient being, a man. --2 Soul, mind. --3 The supreme soul. --4 An animal in general. --ना 1 Sense, consciousness; चुलुकयति मदीयां चेतनां चंचरीकः R. G.; U. 3. 31; Māl. 9. 12, R. 12. 74; चेतनां प्रतिपद्यते regains one's consciousness. --2 Understanding, intelligence; पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेतना R. 17. 1. --3 Life, vitality, animation; Bg. 13. 6. --4 Wisdom, reflection. --नं 1 Appearance. --2 The thinking principle, the mind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0493-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेतन पु० चित--ल्यु । १ आत्मनि जीवे २ परमेश्वरे हेमच० । ३ मनुष्ये राजनि० । ४ प्राणिमात्रे अमरः । ५ प्राणयुक्ते त्रि० मेदि० । “उन्मादश्चापरिच्छेदश्चेतननाचेतनेषु” च सा० द० । “चेतनं पुष्करं कोशैः क्षुधाध्मातैः समन्ततः” हरिवं० ६७ अ० । तस्य भावः ष्यञ् चैतन्य न० । त्व चेतनत्व न० तल् चेतनता स्त्री चेतनायाम् “शरीरस्य न चैतन्यम्” भाषा० “चैतन्यमात्मनोविद्यात्” श्रुतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2962,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेतनः, पुं, (चेतति जानाति सर्व्वं इति । चित् + कर्त्तरि ल्युः ।) आत्मा । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, पञ्चदश्याम् । ६ । ४५ । “चेतना चेतनभिदा कूटस्थात्मकृता न हि । किन्तु बुद्धिकृताभासकृतैवेत्यवगम्यताम् ॥”) मनुष्यः । इति राजनिर्घण्टः ॥ प्राणी । इत्य- मरः । १ । ४ । ३० ॥ (“रथादौ नियता चेष्टा चेतनेनाधितिष्ठिते । न दृष्टा चेतनस्तेन प्राणादीनां प्रवर्त्तकः ॥” इति शब्दार्थचिन्तामणिधृतवचनम् ॥) चेतनं चैतन्यं विद्यतेऽस्य इति । “अर्शआदि- भ्योऽच् ।” ५ । २ । १२७ । इत्यच् ।) प्राणयुक्ते त्रि । इति मेदिनी । ने, ६४ ॥ (यथा, मेघदूते । ५ । कामार्त्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-459-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चेतन" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चेतनःचेतन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चेतनः 📚 ➤ सजीव, जीवित, जीवधारी, सचेत, संवेदनशील, सजीव और निर्जीव
संस्कृत: प्राणी · पर्याय: प्राणिन्, जन्मिन्, जन्तु, जन्यु, शरीरिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चेतन 📚आत्मा । जीव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चेतन
प्राणी के नाम (१.४.३२) — प्राणी, जन्मी, जन्तु, जन्यु, शरीरी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें