🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:57:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चैल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चैल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चैल

अर्थ: कपड़े का टुकड़ा, वस्त्र

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चैल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. चैल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चैल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचैलम्चैलेचैलानि
द्वितीयाचैलम्चैलेचैलानि
तृतीयाचैलेनचैलाभ्याम्चैलैः
चतुर्थीचैलायचैलाभ्याम्चैलेभ्यः
पञ्चमीचैलात् / चैलाद्चैलाभ्याम्चैलेभ्यः
षष्ठीचैलस्यचैलयोःचैलानाम्
सप्तमीचैलेचैलयोःचैलेषु
सम्बोधनहे चैलहे चैलेहे चैलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चैल
चैल
caila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चैल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कपडा । वस्त्र ।
२. पहनने के योग्य बना हुआ कपडा । पोशाक । यौ॰—चैलधावक = धोबी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चैल mfn. made of cloth (चेल), W.
bred in clothes (as insects; m. = चेलाशक), Mn. xii, 72; Kull.
चैल m. N. of a man (cf. चेलक), VāyuP. i, 61, 40
चैल m. pl. N. of a family, Pravar. ii, 2, 1 (v.l., चेल, ˚लक)
चैल n. = चेल, clothes, garment, Kauś.; Yājñ. ii, 97 (ifc.), MBh. (ifc. f(आ). , iii, 12725), Pañcat.; BhP. x, 42, 33; Kuval.
चैल n. a piece of cloth, Car.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (402,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चैल a. Made of cloth. --लं A piece of cloth, garment. --लः A month. --Comp. --धावः a washerman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0498-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चैल त्रि० चेलस्येदम् अण् १ वस्त्रसम्बन्धिनि स्वार्थे अण । २ चेले वस्त्रे चे(चै)लाशकशब्दे दृश्यम् । “चैलकम्बल- वेश्मानि विचित्राणि महान्ति च” भा० आ० १२८ अ० । “प्रदीप्तमिव चैलान्तं कस्तं देशं न सन्त्यजेत्” भा० श० २८९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2967,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चैलचैल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चैल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चैल 📚 ➤ कपड़े का टुकड़ा, वस्त्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चैल 📚कपडा । वस्त्र🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चैल
वस्त्र (२.६.११६) — वस्त्र, आच्छादन, वासस्, वसन, अंशुक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें