🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:52:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चोलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चोलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चोलः

अर्थ: दक्षिण भारत में एक देश का नाम, वर्तमान तञ्जौर या तञ्जावुर

संस्कृत: स्त्रीणां कञ्चुलिशाख्यम् · पर्याय: कूर्पासक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चोल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चोल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचोलःचोलौचोलाः
द्वितीयाचोलम्चोलौचोलान्
तृतीयाचोलेनचोलाभ्याम्चोलैः
चतुर्थीचोलायचोलाभ्याम्चोलेभ्यः
पञ्चमीचोलात् / चोलाद्चोलाभ्याम्चोलेभ्यः
षष्ठीचोलस्यचोलयोःचोलानाम्
सप्तमीचोलेचोलयोःचोलेषु
सम्बोधनहे चोलहे चोलौहे चोलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चोल
चोल
cola
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्त्रियों की चोली (2.6.119) कूर्पासक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चोल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्राचीन देश का नाम । विशेष—इसका विस्तार मदरास प्रांत के वर्तमान कोयंबतूर, त्रिचनापल्ली और तंजौर आदि से मैसूर के आधे दक्षिणी भाग तक था । रामायण और महाभारत आदि में इस देश का जिक्र आया है ।
२. उक्त देश का निवासी ।
३. स्त्रियों के पहनने की एक प्रकार की अँगिया । चोली ।
४. कुरते के ढंग का एक प्रकार का बहुत लंबा पहनावा जिसे चोला कहते हैं ।
५. मजीठ ।
६. छाल । वल्कल ।
७. कवच । जिरह बकतर ।
चोल २ वि॰ मजीठ का रंग । लाल (रंग) । उ॰—ढोला ढीली हर मुझ, दीठउ घणो जमेह । चोल बरन्न कप्पडे़, सावर धन आमेह । —ढोला॰, दू॰ १३९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चोल m. (= चोद) a jacket, bodice, Naiṣ. xxii, 42 (ifc. f(आ). ; v.l.)
pl. N. of a people in southern India on the Coromandel (= चोल-मण्डल) coast, MBh. ii, vi ff.; Hariv. 782 and 9600; R. iv, 41, 18; VarBṛS. &c.
sg. the ancestor of the Colas, Hariv. 1836
a prince of the Colas, MBh. ii, 1893; PadmaP. v, 153 f.; Rājat. i, 300
चोल n. (= चेल) garment, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (402,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चोलः (m. pl.) [चुल् कर्मणि घञ्] N. of a country in southern India, the modern Tanjore. --लः, --ली 1 A short jacket, a bodice. --2 A garment reaching to the feet. --लं A garment. --Comp. --उंडुकः a diadem, turban.
चोल N. of a country, situated on the banks of the Kāverī and said to cover the southern portion of Mysore. It was beyond the Kāverī, as Pulekaśi II. invaded it after crossing the river. The country latterly came to be called Karnāṭaka.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0499-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चोल पु० चुल समुच्छ्राये कर्म्मणि घञ् । १ स्त्रीणां कञ्चुके २ आप्रपदीने वस्त्रे ३ कूर्पासके । (चोला) इति ख्याते पुंसां वस्त्रभेदे । “द्रविडलङ्कयोर्मध्ये चोलदेशः प्रकीर्त्तितः । लब्ध- कर्णाश्च ते प्रोक्तास्तद्भ दोऽवान्तरो भवेत्” इत्युक्ते ४ देशे “अपरे जनपदा दक्षिणेन” इत्युपक्रमे “कौकुट्टकास्तथा चोलाः कोङ्कणा मालधानकाः” भा० भी० ९ अ० । जनपदोक्तौ । सन्थ देशः अधुना (ताञ्जोर) इति ख्यातः । [] स च वृ० स० १४ अ० कूर्म्मविभागे दक्षिणस्यामुक्तो यथा अथ दक्षिणेन” इत्युपक्रमे “कर्णाटमहाटविचित्रकूट- नासिक्यकोल्लगिरिचोलाः” । तस्य राजाऽण्, सोऽभिजनोऽ स्य वा अण् । चौल तन्नृपे तद्देशवासिनि च । बहत्वे तस्य लुक् । चोलाः ५ तद्देशवासिषु ६ तन्नृपेषु च ब--व० । तन्नृपाश्च क्षत्रिया अपि म्लेच्छतामाप्ताः काम्बोजशब्दे १९० ६ पृ० दृश्यम् । ७ चीनदेशस्थह्रदभेदे शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2972-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चोलः, पुं, (चोलयति समुच्छ्रयति स्त्रीणां वक्षः- प्रदेशे इति । चुल उन्नतौ + अच् ।) कञ्चुलिका । काँचुलि इति भाषा ॥ (यथा, आनन्दलह- र्य्याम् । ६६ । “निजां बीणां वाणी निचुलयति चोलेन निभृतम् ॥”) तत्पर्य्यायः । कुर्पासकः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ११८ ॥ कञ्चूकः ३ । इति जटाधरः ॥ कुञ्चुली ४ कुञ्चु- लिका ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ स्त्रीणां निचोल इति रमानाथः ॥ पुंसोऽप्येतौ चोला इति ख्यातौ इति सुभूतिः ॥ नदादित्वात् चोली च । कुर्परः कफोणिर्जानु च तद्द्बयमस्यते क्षिप्यते अत्र कुर्पासः घञमनीषादित्वाद्रलोपः ततः स्वार्थे कः । इति भरतः ॥ * ॥ देशविशेषः । इति शब्दरत्नावली । अधुना ताञ्जोर इति ख्यातः ॥ श्मश्रुधारिवेदयागानधिकारिम्लेच्छविशेषः । स तु पूर्व्वं क्षत्त्रिय आसीत् सगरराजेनास्य धर्म्मनाशं वेशान्यत्वञ्च चकार । इति हरिवंशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-463-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चोल" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चोलःचोल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: चुल् + अच्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चोलः 📚 ➤ दक्षिण भारत में एक देश का नाम, वर्तमान तञ्जौर या तञ्जावुर
संस्कृत: स्त्रीणां कञ्चुलिशाख्यम् · पर्याय: कूर्पासक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चोल 📚एक प्राचीन देश का नाम । विशेष—इसका विस्तार मदरास प्रांत के वर्तमान कोय…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चोल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चोलः: चुल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें