🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:17:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चोल
cola
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्त्रियों की चोली (2.6.119) कूर्पासक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चोल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्राचीन देश का नाम । विशेष—इसका विस्तार मदरास प्रांत के वर्तमान कोयंबतूर, त्रिचनापल्ली और तंजौर आदि से मैसूर के आधे दक्षिणी भाग तक था । रामायण और महाभारत आदि में इस देश का जिक्र आया है ।
२. उक्त देश का निवासी ।
३. स्त्रियों के पहनने की एक प्रकार की अँगिया । चोली ।
४. कुरते के ढंग का एक प्रकार का बहुत लंबा पहनावा जिसे चोला कहते हैं ।
५. मजीठ ।
६. छाल । वल्कल ।
७. कवच । जिरह बकतर ।
चोल २ वि॰ मजीठ का रंग । लाल (रंग) । उ॰—ढोला ढीली हर मुझ, दीठउ घणो जमेह । चोल बरन्न कप्पडे़, सावर धन आमेह । —ढोला॰, दू॰ १३९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चोल m. (= चोद) a jacket, bodice, Naiṣ. xxii, 42 (ifc. f(आ). ; v.l.)
pl. N. of a people in southern India on the Coromandel (= चोल-मण्डल) coast, MBh. ii, vi ff.; Hariv. 782 and 9600; R. iv, 41, 18; VarBṛS. &c.
sg. the ancestor of the Colas, Hariv. 1836
a prince of the Colas, MBh. ii, 1893; PadmaP. v, 153 f.; Rājat. i, 300
चोल n. (= चेल) garment, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (402,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चोलः (m. pl.) [चुल् कर्मणि घञ्] N. of a country in southern India, the modern Tanjore. --लः, --ली 1 A short jacket, a bodice. --2 A garment reaching to the feet. --लं A garment. --Comp. --उंडुकः a diadem, turban.
चोल N. of a country, situated on the banks of the Kāverī and said to cover the southern portion of Mysore. It was beyond the Kāverī, as Pulekaśi II. invaded it after crossing the river. The country latterly came to be called Karnāṭaka.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0499-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चोल पु० चुल समुच्छ्राये कर्म्मणि घञ् । १ स्त्रीणां कञ्चुके २ आप्रपदीने वस्त्रे ३ कूर्पासके । (चोला) इति ख्याते पुंसां वस्त्रभेदे । “द्रविडलङ्कयोर्मध्ये चोलदेशः प्रकीर्त्तितः । लब्ध- कर्णाश्च ते प्रोक्तास्तद्भ दोऽवान्तरो भवेत्” इत्युक्ते ४ देशे “अपरे जनपदा दक्षिणेन” इत्युपक्रमे “कौकुट्टकास्तथा चोलाः कोङ्कणा मालधानकाः” भा० भी० ९ अ० । जनपदोक्तौ । सन्थ देशः अधुना (ताञ्जोर) इति ख्यातः । [] स च वृ० स० १४ अ० कूर्म्मविभागे दक्षिणस्यामुक्तो यथा अथ दक्षिणेन” इत्युपक्रमे “कर्णाटमहाटविचित्रकूट- नासिक्यकोल्लगिरिचोलाः” । तस्य राजाऽण्, सोऽभिजनोऽ स्य वा अण् । चौल तन्नृपे तद्देशवासिनि च । बहत्वे तस्य लुक् । चोलाः ५ तद्देशवासिषु ६ तन्नृपेषु च ब--व० । तन्नृपाश्च क्षत्रिया अपि म्लेच्छतामाप्ताः काम्बोजशब्दे १९० ६ पृ० दृश्यम् । ७ चीनदेशस्थह्रदभेदे शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2972-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चोलः, पुं, (चोलयति समुच्छ्रयति स्त्रीणां वक्षः- प्रदेशे इति । चुल उन्नतौ + अच् ।) कञ्चुलिका । काँचुलि इति भाषा ॥ (यथा, आनन्दलह- र्य्याम् । ६६ । “निजां बीणां वाणी निचुलयति चोलेन निभृतम् ॥”) तत्पर्य्यायः । कुर्पासकः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ११८ ॥ कञ्चूकः ३ । इति जटाधरः ॥ कुञ्चुली ४ कुञ्चु- लिका ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ स्त्रीणां निचोल इति रमानाथः ॥ पुंसोऽप्येतौ चोला इति ख्यातौ इति सुभूतिः ॥ नदादित्वात् चोली च । कुर्परः कफोणिर्जानु च तद्द्बयमस्यते क्षिप्यते अत्र कुर्पासः घञमनीषादित्वाद्रलोपः ततः स्वार्थे कः । इति भरतः ॥ * ॥ देशविशेषः । इति शब्दरत्नावली । अधुना ताञ्जोर इति ख्यातः ॥ श्मश्रुधारिवेदयागानधिकारिम्लेच्छविशेषः । स तु पूर्व्वं क्षत्त्रिय आसीत् सगरराजेनास्य धर्म्मनाशं वेशान्यत्वञ्च चकार । इति हरिवंशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-463-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चोल" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें