🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:03:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छदम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छदम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छदम्

अर्थ: छद्-अच्, ल्युट् वा

संस्कृत: पत्रम्, पक्षिपक्षः · पर्याय: पत्र, पलाश, छदन, दल, पर्ण

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छद (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. छद (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. छद (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. अव्यय — छद + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — छद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछदःछदौछदाः
द्वितीयाछदम्छदौछदान्
तृतीयाछदेनछदाभ्याम्छदैः
चतुर्थीछदायछदाभ्याम्छदेभ्यः
पञ्चमीछदात् / छदाद्छदाभ्याम्छदेभ्यः
षष्ठीछदस्यछदयोःछदानाम्
सप्तमीछदेछदयोःछदेषु
सम्बोधनहे छदहे छदौहे छदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छद
छद
chada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पत्ते के नाम (2.4.14) पत्र · पलाश · छदन · दल · पर्ण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ढकनेवाली । वस्तु । आवरण (चादर, ढक्कन, छाल इत्यादि) । जैसे,—रदच्छद । उ॰—चारु विधु मंड़ल में विद्रुम विराजै, छद मोतिन से छाजै ते छपाए छपते नहीं ।— (शब्द॰) ।
२. चिड़ियों का पंख । पक्ष ।
३. पत्ता । पत्र । पर्ण ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ ५२ ।
४. ग्रंथिपर्णी वृक्ष । गँठिवन ।
५. तमाल वृक्ष ।
६. तेजपत्ता ।
७. म्यान । खोल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छद mfn. ifc. covering, BhP. x, 83, 36
छद m. a cover, covering (ifc.), R. vii, 23, 4, 32
cf. अल्प-, उत्तर-, उरश्-, घन-, तनु-, दन्त-, दशन-, वदन-
छद m. (ifc. f(आ). ) a wing, Nal. ix, 12
छद m. a leaf, MBh.; R.; Pañcat.; BhP.; Prab. iv, 27/28
cf. अ-युक्-, कर-, कर्कश-, &c.
अस्र-बिन्दु- & आयत-च्छदा
the lip, L.
Xanthochymus pictorius, L.
the plant ग्रन्थि-पर्ण, L.
छद n. feathers, Bālar. v, 13.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (404,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छदः, --छदनं 1 A covering, cover; अल्पच्छद, उत्तरच्छद &c. --2 A wing; अन्यभृतच्छदच्छवेः Śi. 16. 50; च्छदहेम कषन्निवालसत् N. 2. 69. --3 A leaf. --4 A sheath, case. --Comp. --पत्रः the Bhūrja tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0500-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छद संवृतौ अद० चु० उभ० सक० सेट् । छदयति ते अचिच्छदत् त
छद संवृतौ वा चु० पक्षे भ्वा० उभ० सक० सेट् । छाद- यति ते छदति ते अचिच्छदत् त अच्छादीत्--अच्छदीत् अच्छदिष्ट । ऊर्ज्जने बलाधाने जीवने चायं मित् । छदयति ते इति भेदः । छन्नः--छादितः । घे ह्रस्वः छदः । “अग्निमन्तश्छादयसि” अथ० ९, ३, १४, “अन्तं छाद- येदाज्येन” कात्या० श्रौ० ४, ६, ५, “छादयन्निषुजालेन” भा० आ० १३८३ अ० । उपसर्गपूर्व्वकस्य तत्तदुपसर्ग- द्योत्यार्थयुक्तसंवरणे “आच्छाद्य चार्च्चयित्वा च” मनुः ।
छद संवृतौ चु० उभ० सक० सेट् इदित् पाणि० । छन्द- यति ते अचिच्छन्दत् त । छन्दः ।
छद पु० छद--पुंसि संज्ञायां घः ह्रस्वः । १ वृक्षादिपत्त्रे २ खगपक्षे अमरः ३ ग्रन्थिपर्णवृक्षे ४ तमालवृक्षे च मेदि० “कृतां विन्दुसरोरत्नैर्मयेन स्फाटिकच्छदाम्” (नलिनीम्) भा० स० ४९ अ० । “नित्यपुष्प फलास्तत्र पादपाः हरि- तच्छदाः” भा० व० ८९ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2977,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छद, त् क संवृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरां-परं-सकं-सेट् ।) छदयति । इति दुर्गा- दासः ॥ (यथा, कविरहस्ये । १६ । [] “छदयति सुरलोकं यो गुणैर्यञ्च युद्धे सुरयुवतिविमुक्ताश्छादयन्ति स्रजश्च ॥”)
छद, कि ञ संवृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- पक्षे भ्वां-उभं-सकं-सेट् ।) कि ञ, छादयति छादयते छदति छदते दिशंमेघः । आच्छा- दयति इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
छद, म कि ञ ऊर्ज्जने । ऊर्ज्जनं बलं जीवनञ्च । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-पक्षे भ्वां-उभं- सकं-सेट् ।) छदयति पुत्त्रं पिता । जीवयति बलवन्तं करोति वा इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
छदः, पुं, (छदति आच्छादयतीति । छद + अच् ।) पत्त्रम् । (यथा, रामायणे । २ । ५५ । ६ । “ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम् ॥”) पक्षः । ग्रन्थिपर्णवृक्षः । तमालवृक्षः । इति मेदिनी । दे, ५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-466-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छदम्छद (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: छद + अच्)
अन्य सम्भावना: छद (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | छद (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छदम् 📚 ➤ छद्-अच्, ल्युट् वा
संस्कृत: पत्रम्, पक्षिपक्षः · पर्याय: पत्र, पलाश, छदन, दल, पर्ण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छद 📚ढकनेवाली । वस्तु । आवरण (चादर, ढक्कन, छाल इत्यादि) । जैसे,—रदच्छद🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
छद
पत्ते के नाम (२.४.१४) — पत्र, पलाश, छदन, दल, पर्ण
पंख के नाम (२.५.३८) — गरुत्, पक्ष, पत्र, पतत्र, तनूरुह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • छदम्: छद + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें