🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छद

अर्थ: हटाना, छिपाना, आच्छादित करना

संस्कृत: अपवारणे

अंग्रेज़ी: to remove, to get rid of, to hide, to keep out of sight

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छद् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. छद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. छद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. छद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — छद् (चुरादिगण) · अर्थ: हटाना, छिपाना, आच्छादित करना (अपवारणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमछदतात् / छदताद् / छदतु / छादयतात् / छादयताद् / छादयतुछदताम् / छादयताम्छदन्तु / छादयन्तु
मध्यमछद / छदतात् / छदताद् / छादय / छादयतात् / छादयताद्छदतम् / छादयतम्छदत / छादयत
उत्तमछदानि / छादयानिछदाव / छादयावछदाम / छादयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: छदति · लट् (आत्मने.): छादयते · लिट्: चच्छाद · लिट् (आत्मने.): छादयाञ्चक्रे · लुट्: छदिता · लुट् (आत्मने.): छादयिता · लृट्: छदिष्यति · लृट् (आत्मने.): छादयिष्यते · लोट्: छदतात् · लोट् (आत्मने.): छादयताम् · लङ्: अच्छदत् · लङ् (आत्मने.): अच्छादयत · विधिलिङ्: छदेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): छादयेत · आशीर्लिङ्: छद्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): छादयिषीष्ट · लुङ्: अचिच्छदत् · लुङ् (आत्मने.): अचिच्छदत · लृङ्: अच्छदिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अच्छादयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: छदन · ण्वुल्: छादकः · तृच्: छदिता · यत्: छाद्यः · ण्यत्: छाद्यः · तव्य: छदितव्यः · अनीयर्: छदनीयः · क्त: छदितः · क्तवतु: छदितवान् · शतृ: छदन् · स्य-शतृ: छदिष्यन् · शानच्: छादयमानः · क्त्वा: छदित्वा · ल्यप्: प्रच्छद्य · तुमुन्: छदितुम् · णमुल्: छादम् · घञ्: छादः · क्तिन्: छत्ति · क्वसु: चच्छद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छद्
छद्
chad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
पत्ते के नाम (2.4.14) पत्र · पलाश · छदन · दल · पर्ण
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. छद् cl. 1. ˚दति, to cover, Dhātup. xxxii, 41 (v.l.) : Caus. (or cl. 10) छादयति (once छद्˚, AitBr. i, 30; छन्द्˚ [fr. √ 1. छन्द्] Dhātup. xxxii, 41; ep. also Ā. pf. छादयां चक्रे, R. iv, 58, 7; p. ˚यान, MBh. vi, 2430), to cover, cover over, clothe, veil, RV. vi, 75, 18; AV. ix, 3, 14; TS. ii, v; ŚBr. &c.; to spread as a cover, AitBr. i, 30; to cover one's self, ChUp. i, 4, 2; to hide, conceal, keep secret, MBh.; R. v, 90, 16; to protect, ŚāṅkhGṛ. iii, 11; PārGṛ. iii, 9, 6 (KāṭhGṛ. 47) : Caus. Desid. चिच्छादयिषति, Pāṇ. vii, 4, 83, Vārtt. 2, Pat.;
छद् [cf. Goth. scadus.]
2. छद् mfn. ifc. (Pāṇ. vi, 4, 97) ‘covering’, see धाम- and (?) भूते-च्छद्, मल्लिका-
cf. आ-.
3. छद् or 2. छन्द् cl. 10. छदयति (also ˚ते = √ अर्च्, Naigh. iii, 14 [v.l., ˚ति]; Subj. ˚यत्, RV.; 2. pl. ˚याथ, i, 165, 12), छन्दयति (twice cl. 1. छन्दति [= अर्चति, Naigh. iii, 14] MBh. xii; Ā. [Subj. ˚याते] RV.; aor. अचच्छदत्, Nir. ix, 8; अच्छान्, RV.; 2. pl. ˚न्त, i, 165, 12; 3. pl. ˚न्त्सुर्, x, 119, 3; Subj. छन्त्सत् [Naigh. ii, 6] RV.; 2. sg. ˚त्सि, i, 163, 4; perf. चच्छन्द, vii, 73, 3; Pot. चच्छद्यात्, x, 73, 9) to seem, appear, be considered as, RV.; TāṇḍyaBr. xiv, 5; to seem good, please (with dat.), RV.; ŚBr. viii; (with acc.), MBh. xii, 7379 (cf. 7376); Ā. to be pleased with, delight in (acc. or loc.), RV. viii, 50, 5; x, 27, 8; छन्दयति, to gratify any one (acc.; exceptionally gen. MBh. xii, 7275; R. iii, 3, 15) with anything (instr., esp. वरेण, ‘with a boon’, MBh.; Hariv.; R.; BhP.); to try to seduce any one (acc.), BhP. x, 45, 36.
4. छद् mfn. ifc. ‘appearing as’, see प्रथमच्छद्;
‘pleased with’, see कवि- and (?) भूते-च्छद्.
5. छद् cl. 1. to nourish, Dhātup. xix, 52.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (404,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छद् {c10c} U. (छदति-ते, छादयति-ते, छन्न, छादित) 1 To cover, cover over, veil; हैमैश्छन्ना Me. 76; चक्षुः खेदात्सलिलगुरुभिः पक्ष्मभिश्छादयंतीं Me. 90; छन्नोपांतः… काननाम्रैः 18. --2 To spread anything (as a cover), cover oneself. --3 To hide, conceal; Pt. 1. 287; (fig.); keep secret; ज्ञानपूर्वं कृतं कर्म छादयंते ह्यसाधवः Mb.; छन्नं दोषमुदाहरंति Mk. 9. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0500-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छदछद् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: छद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | छद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छद 📚 ➤ हटाना, छिपाना, आच्छादित करना
संस्कृत: अपवारणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छद् 📚cl. 1. ˚दति, to cover, Dhātup. xxxii, 41 (v.l.) : Caus. (or cl. 10) छा…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें