🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:48:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छदी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छदी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छदी

अर्थ: छद्-कि, इस् वा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छदि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. छदि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. छदि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. छदिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. छदि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  6. छदि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  7. छदि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — छदि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछदिःछदीछदयः
द्वितीयाछदिम्छदीछदीः
तृतीयाछद्याछदिभ्याम्छदिभिः
चतुर्थीछदये / छद्यैछदिभ्याम्छदिभ्यः
पञ्चमीछदेः / छद्याःछदिभ्याम्छदिभ्यः
षष्ठीछदेः / छद्याःछद्योःछदीनाम्
सप्तमीछदौ / छद्याम्छद्योःछदिषु
सम्बोधनहे छदेहे छदीहे छदयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छदि
छदि
chadi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छदि, छदिस् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गाड़ी के ऊपर की छत । उ॰— वह युद्ध या सवारी के लिये रथ माल ढोने के लिये छकड़ें बनाता था, जिनकी छत छदिस् कहलाती थी ।—हिंदु॰ सभ्यता, पृ॰ ७८ ।
२. मकान की छत (को॰) । विशेष—संस्कृत में छदि स्त्रीलिंग और छदिस् नपुंसक लिंग है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छदि mfn. ifc. covering, BhP. vii, 14, 13
‘a roof’, see नव-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (404,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छदिः f., --छदिस् n. [छद्-कि-इस् वा] 1 The roof of a carriage. --2 The roof or thatch of a house.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0500-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छदि स्त्री छद--कि । छदिषि पटले (चाल) अमरः “छदिः स्त्रियाम्” पा० उक्तेरिदन्ततास्य ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2977,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छदिः, [स्] क्ली, (छादयतीति छाद्यतेऽनेन वा । छंद् + णिच् + “अर्च्चिशुचिहुसृपिछादि- छर्दिभ्य इसिः ।” उणां । २ । १०९ । इति इसिः । “इस्मन्त्रन्क्विषु च ।” ६ । ४ । ९७ । इति ह्रस्वः ।) पटलम् । इत्यमरः । २ । २ । १४ ॥ (यथा, भागवते । ७ । १४ । १३ । “कृमिविड् भस्मनिष्ठान्तं क्वेदं तुच्छं कलेवरम् । क्व तदीयरतिर्भार्य्या क्वायमात्मा नभश्छदिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-466-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छदीछदि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: छदि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | छदि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छदी 📚 ➤ छद्-कि, इस् वा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छदि 📚छदिस् संज्ञा स्त्री॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें