🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:50:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छर्द

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छर्द

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छर्द

अर्थ: जलाना, प्रज्वलित करना

संस्कृत: सन्दीपने

अंग्रेज़ी: to ignite, to set on fire

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छृद् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. छर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छृद् + घञ्
  3. छर्द (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छर्द् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — छृद् (चुरादिगण) · अर्थ: जलाना, प्रज्वलित करना (सन्दीपने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमछर्दतात् / छर्दताद् / छर्दतु / छर्दयतात् / छर्दयताद् / छर्दयतुछर्दताम् / छर्दयताम्छर्दन्तु / छर्दयन्तु
मध्यमछर्द / छर्दतात् / छर्दताद् / छर्दय / छर्दयतात् / छर्दयताद्छर्दतम् / छर्दयतम्छर्दत / छर्दयत
उत्तमछर्दयानि / छर्दानिछर्दयाव / छर्दावछर्दयाम / छर्दाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: छर्दति · लट् (आत्मने.): छर्दयते · लिट्: चच्छर्द · लिट् (आत्मने.): छर्दयाञ्चक्रे · लुट्: छर्दयिता · लुट् (आत्मने.): छर्दयिता · लृट्: छर्दयिष्यति · लृट् (आत्मने.): छर्दयिष्यते · लोट्: छर्दतात् · लोट् (आत्मने.): छर्दयताम् · लङ्: अच्छर्दत् · लङ् (आत्मने.): अच्छर्दयत · विधिलिङ्: छर्दयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): छर्दयेत · आशीर्लिङ्: छर्द्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): छर्दयिषीष्ट · लुङ्: अचच्छर्दत् · लुङ् (आत्मने.): अचच्छर्दत · लृङ्: अच्छर्दयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अच्छर्दयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: छर्दन · ण्वुल्: छर्दकः · तृच्: छर्दिता · यत्: छर्द्यः · तव्य: छर्दितव्यः · अनीयर्: छर्दनीयः · क्त: छृण्णः · क्तवतु: छृण्णवान् · शतृ: छर्दन् · स्य-शतृ: छर्दिष्यन् · शानच्: छर्दयमानः · क्त्वा: छर्दित्वा · ल्यप्: प्रच्छृद्य · तुमुन्: छर्दितुम् · णमुल्: छर्दम् · घञ्: छर्दः · क्तिन्: छृत्ति · क्वसु: चच्छृद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छृद्
छृद्
chṛd
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छृद् cl. 7. (Impv. छृणत्तु, 2. sg. छृन्धि; fut., छर्दिष्यति and छर्त्स्य्˚, Pāṇ. vii, 2, 57; pf. चच्छर्द, 3. pl. ˚च्छृदुर्, 4, 83, Vārtt. 3, Pat.) to vomit, BhP. x, 11, 49; to utter, leave, TĀr. iv, 3, 3; P. Ā. (छृन्त्ते) to shine, Dhātup. xxix, 8; to play, ib. : cl. 1. छर्दति (v.l. ˚र्पति) to kindle, xxxiv, 14 : Caus. छर्दयति id., ib. (v.l. ˚र्पय्˚); to cause to flow over, ŚBr. xii, 4, 2, 9; to vomit, eject (with or without acc.), MBh. v, 3493; vi, 93; Suśr.; VarBṛS.; to cause to spit or vomit, Car. i, 13, 88; Suśr.; Ā. to vomit, KātyŚr. xxv; Lāṭy.; Kauś. : Desid. चिच्छर्दिषति and ˚च्छृत्सति, Pāṇ. vii, 2, 57 : Caus. Desid. चिच्छर्दयिषति, 4, 83, Vārtt. 2, Pat.; cf. आ-, प्र-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (407,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छृद् {vI.v} {c1c} P., {c10c} U. (छर्दति, छर्दयति ते) To kindle. {vII.v} {c7c} P. (छृणत्ति, छृन्न) 1 To play. --2 To shine. --3 To vomit. --Caus. (छर्दयति-ते) 1 To pour out. --2 To spit out, eject, vomit. --3 To kindle, light.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0502-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छर्दछृद् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: छर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छृद् + घञ् | छर्द (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छर्द् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छर्द 📚 ➤ जलाना, प्रज्वलित करना
संस्कृत: सन्दीपने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छृद् 📚cl. 7. (Impv. छृणत्तु, 2. sg. छृन्धि; fut., छर्दिष्यति and छर्त्स्य्˚,…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें