🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:29:47 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छात

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छात

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छात

अर्थ: काटा गया, विभक्त

संस्कृत: निर्बलः · पर्याय: अमांस, दुर्बल

व्युत्पत्ति: छो-क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छो + क्त
  2. छात (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छो + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — छात (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछातःछातौछाताः
द्वितीयाछातम्छातौछातान्
तृतीयाछातेनछाताभ्याम्छातैः
चतुर्थीछातायछाताभ्याम्छातेभ्यः
पञ्चमीछातात् / छाताद्छाताभ्याम्छातेभ्यः
षष्ठीछातस्यछातयोःछातानाम्
सप्तमीछातेछातयोःछातेषु
सम्बोधनहे छातहे छातौहे छाताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — छो (दिवादिगण) · अर्थ: काटना, कतरना (छेदने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमछ्यतिछ्यतःछ्यन्ति
मध्यमछ्यसिछ्यथःछ्यथ
उत्तमछ्यामिछ्यावःछ्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: छ्यति · लिट्: चच्छौ · लुट्: छाता · लृट्: छास्यति · लोट्: छ्यतात् · लङ्: अच्छ्यत् · विधिलिङ्: छ्येत् · आशीर्लिङ्: छायात् · लुङ्: अच्छात् · लृङ्: अच्छास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: छान · ण्वुल्: छायकः · तृच्: छाता · यत्: छेयः · तव्य: छातव्यः · अनीयर्: छानीयः · क्त: छितः · क्तवतु: छितवान् · शतृ: छ्यन् · स्य-शतृ: छास्यन् · क्त्वा: छित्वा · ल्यप्: प्रच्छाय · तुमुन्: छातुम् · णमुल्: छायम् · घञ्: छायः · क्तिन्: छिति · क्वसु: चच्छिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छात
छात
chāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छात १पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ छत्र, प्रा॰ छत्त]
१. छाता । छतरी ।
२. राजछत्र उ॰—रूपवंत मनि दिए ललाटा । माथे छात बैठ सब पाटा—जायती (शब्द॰) ।
३. आश्रय । आधार । उ॰—हम से ओछ कै पावा छातू । मूल गए सँग रहा न पातू ।—जायसी (शब्द॰) ।
छात २ वि॰ [सं]
१. कटा हुआ । छिन्न ।
२. दुर्बल । कृश ।
छात २ † संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ छत्र, प्रा॰ छत्त, हिं॰ छत] दे॰ छत । उ॰—सेवरा हराए बादी, आएनृप पास, ऊँचे छात पर बैठि एक माया फंद डारयो है ।—भक्तमाल (श्री॰), पृ॰ ४६६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छात See √ छो.
छात mfn. = छित, L.
emaciated, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (406,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छात a. 1 Cut, divided. --2 Feeble, thin, emaciated (p. p. of छो q. v.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0501-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छात त्रि० छो--क्त । १ छिन्ने २ दुर्बले अमरः । “छातेतराम्बुच्छटा”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2984,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छातः, त्रि, (छो + क्तः । “शाच्छोरन्यतरस्याम् ।” ७ । ४ । ४१ । इति विभाषायामित्वाभावः ।) छिन्नः । दुर्ब्बलः । इत्यमरः । ३ । १ । १०३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-489-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छातछात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छो + क्त 📚
अन्य सम्भावना: छात (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छो + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छात 📚 ➤ काटा गया, विभक्त
संस्कृत: निर्बलः · पर्याय: अमांस, दुर्बल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छात 📚पु संज्ञा पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
छात
दुबला (२.६.४४) — अमांस, दुर्बल
काटा हुआ (३.१.१०२) — छिन्न, लून, कृत्त, दात, दित, छित, वृक्ण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • छात: छो + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें