🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:01:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छादः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छादः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छादः

अर्थ: बलवान होना, बलवान करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: ऊर्जने

अंग्रेज़ी: to be powerful, to be energized

व्युत्पत्ति: छ्द्-णिच्-घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छाद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: छद् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — छाद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछादःछादौछादाः
द्वितीयाछादम्छादौछादान्
तृतीयाछादेनछादाभ्याम्छादैः
चतुर्थीछादायछादाभ्याम्छादेभ्यः
पञ्चमीछादात् / छादाद्छादाभ्याम्छादेभ्यः
षष्ठीछादस्यछादयोःछादानाम्
सप्तमीछादेछादयोःछादेषु
सम्बोधनहे छादहे छादौहे छादाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — छद् (भ्वादिगण) · अर्थ: बलवान होना, बलवान करना (ऊर्जने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमछदतिछदतःछदन्ति
मध्यमछदसिछदथःछदथ
उत्तमछदामिछदावःछदामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: छदति · लिट्: चच्छाद · लुट्: छदिता · लृट्: छदिष्यति · लोट्: छदतात् · लङ्: अच्छदत् · विधिलिङ्: छदेत् · आशीर्लिङ्: छद्यात् · लुङ्: अच्छदीत् · लृङ्: अच्छदिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: छदन · ण्वुल्: छादकः · तृच्: छदिता · ण्यत्: छाद्यः · तव्य: छदितव्यः · अनीयर्: छदनीयः · क्त: छदितः · क्तवतु: छदितवान् · शतृ: छदन् · स्य-शतृ: छदिष्यन् · क्त्वा: छदित्वा · ल्यप्: प्रच्छद्य · तुमुन्: छदितुम् · णमुल्: छादम् · घञ्: छादः · क्तिन्: छत्ति · क्वसु: चच्छद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छाद
छाद
chāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छाजन । छप्पर ।
२. छत [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छाद n. (irr. Pāṇ. vi, 4, 96) a roof, L.
छाद &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (404,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छादं [छद्-अच्] A thatch, roof.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0501-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छाद न० छादयात् चु० छद--अच् । पटले (छात्) चाल । इतिख्याते पदार्थे जटाधरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2985,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छादं, क्ली, (छाद्यते गृहमनेनेति । छद + णिच् + करणे घञ् । छादयतीति । छद् + णिच् + अच् वा ।) पटलम् । इति जटाधरः ॥ छात इति चाल इति च भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-490-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छादःछाद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: छद् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छादः 📚 ➤ बलवान होना, बलवान करना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: ऊर्जने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छाद 📚छाजन । छप्पर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • छादः: छद् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें