🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:58:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छाहर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छा-+हर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हर

अर्थ: ले जाना, हरण करना, चोरी करना

संस्कृत: हरणे

अंग्रेज़ी: to take way, to carry, to steal, to acquire

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. हर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. हर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — हृ (भ्वादिगण) · अर्थ: ले जाना, हरण करना, चोरी करना (हरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमहरतात् / हरताद् / हरतुहरताम्हरन्तु
मध्यमहर / हरतात् / हरताद्हरतम्हरत
उत्तमहराणिहरावहराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: हरति · लट् (आत्मने.): हरते · लिट्: जहार · लिट् (आत्मने.): जह्रे · लुट्: हर्ता · लुट् (आत्मने.): हर्ता · लृट्: हरिष्यति · लृट् (आत्मने.): हरिष्यते · लोट्: हरतात् · लोट् (आत्मने.): हरताम् · लङ्: अहरत् · लङ् (आत्मने.): अहरत · विधिलिङ्: हरेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): हरेत · आशीर्लिङ्: ह्रियात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): हृषीष्ट · लुङ्: अहार्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अहृत · लृङ्: अहरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अहरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: हरण · ण्वुल्: हारकः · तृच्: हर्ता · ण्यत्: हार्यः · तव्य: हर्तव्यः · अनीयर्: हरणीयः · क्त: हृतः · क्तवतु: हृतवान् · शतृ: हरन् · स्य-शतृ: हरिष्यन् · शानच्: हरमाणः · क्त्वा: हृत्वा · ल्यप्: प्रहृत्य · तुमुन्: हर्तुम् · णमुल्: हारम् · घञ्: हारः · क्तिन्: हृति · क्वसु: जहृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ह
ह
ha
ⓘ "ह्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ह संस्कृत या हिंदी वर्णमाला का तैतीसवाँ व्यंजन जो उच्चारण विभाग के अनुसार ऊष्म वर्ण कहलाता है तथा इसका उच्चारण स्थान कंठ है ।
ह १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हास । हँसी ।
२. शिव । महादेव ।
३. जल । पानी ।
४. शुन्य । सिफर ।
५. योग का एक आसन । विष्कंभ ।
६. ध्यान ।
७. शुभ । मगंल ।
८. आकाश ।
९. स्वर्ग ।
१०. रक्त । खून ।
११. भय ।
१२. ज्ञान ।
१३. चंद्रमा ।
१४. विष्णु ।
१५. युद्ध । लड़ाई ।
१६. घोड़ा । अश्व ।
१७. गर्व । घमंड ।
१८. वैद्य ।
१९. कारण । हेतु ।
२०. आनंद । हर्ष (को॰) ।
२१. धारण (को॰) ।
२२. ब्रह्म (को॰) ।
२३. प्रसिद्धि । ख्याति (को॰) ।
२४. अस्त्र (को॰) ।
२५. रत्न की दीप्ति (को॰) ।
२६. आह्वान । पुकार (को॰) ।
२७. वीणा की ध्वनि (को॰) ।
२८. पुलक । रोमहर्ष । रोमांच (को॰) ।
२९. बुराई । निंदा (को॰) ।
३०. क्षेप (को॰) ।
३१. निग्रह । नियोग (को॰) ।
३२. शुष्क होना (को॰) ।
ह २ अव्य॰ अनुन्य, क्रोध, अवश्य ही, निश्चय ही आदि अथों तथा पादपूर्ति के रूप में प्रयुवत अव्यय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ह the thirty-third and last consonant of the Nāgarī alphabet (in Pāṇini's system belonging to the guttural class, and usually pronounced like the English h in hard; it is not an original letter, but is mostly derived from an older घ्, rarely from ध् or भ्).
2. ह m. (only L.) a form of Śiva or Bhairava (cf. नकुलीश)
water
a cipher (i.e. the arithmetical figure which symbolizes o)
meditation, auspiciousness
sky, heaven, paradise
blood
dying
fear
knowledge
the moon
Viṣṇu
war, battle
horripilation
a horse
pride
a physician
cause, motive
= पाप-हरण
= सकोप-वारण
= शुष्क
हा (also आ, f.) laughter
ह (अम्), n. the Supreme Spirit
pleasure, delight
a weapon
the sparkling of a gem
calling, calling to the sound of a lute
ह ind. = अहम् (?), IndSt.
ह mfn. mad, drunk.
3. ह ind. (prob. orig. identical with 2. घ, and used as a particle for emphasizing a preceding word, esp. if it begins a sentence closely connected with another; very frequent in the Brāhmaṇas and Sūtras, and often translatable by) indeed, assuredly, verily, of course, then &c. (often with other particles, e.g. with त्व् एव, उ, स्म, वै &c.; न ह, ‘not indeed’; also with interrogatives and relatives, e.g. यद् ध, ‘when indeed’; कद् ध, ‘what then?’ sometimes with impf. or pf. [cf. Pāṇ. iii, 2, 116]; in later language very commonly used as a mere expletive, esp. at the end of a verse), RV.; &c.
4. ह mf(आ)n. (fr. √ हन्) killing, destroying, removing (only ifc.; see अराति-, वृत्र-, शत्रुह &c.)
5. ह mf(आ)n. (fr. √ 3. हा) abandoning, deserting, avoiding (ifc.; see अन्-ओक- and वापी-ह)
ह See 4. ह, p. 1286, col. 1.
ह See 5. ह, p. 1286, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1286,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ह ind. An emphatic particle used to lay stress on the preceding word and translateable by ‘verily’, ‘indeed’, ‘certainly’, &c.; but it is often used expletively without any particular signification, especially in Vedic literature; तस्य ह शतं जाया बभूवुः; तस्य ह पर्वतनारदौ गृह ऊषतुः &c. Ait. Br. It is sometimes used as a vocative particle and rarely of disdain or laughter. --हः 1 A form of Śiva. --2 Water. --3 Sky. --4 Blood. --5 A cipher. --6 Meditation. --7 Auspiciousness. --8 Paradise. --9 Heaven. [] --10 Drying. --11 Fear. --12 Knowledge. --13 The moon. --14 N. of Viṣṇu. --15 War, battle. --16 A horse. --17 Pride. --18 Horripilation. --19 A physician. --20 Cause, motive. --हं 1 The Supreme Spirit. --2 Pleasure, delight. --3 A weapon. --4 The sparkling of a gem. --5 The sound of a lute (--m. also according to some in these senses).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1163-1b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ह अव्य० हा--ड । १ पादपूरणे अमरः २ मम्ब धने ३ नियोगे ४ क्षेपे ५ निग्रहे ६ निन्दायां मेदि० ७ प्रसिद्धौ च । ८ शिवे पु० ९ जले १० शून्ये १२ आकाशे १३ रक्ते १४ स्वर्गे १५ धारणे पु० मेदि० । १ पापहरणे १८ चन्द्रे शब्दर० १९ सकोप- वारणे २० शुष्के च एकाक्षरकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5395,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ह, हकारः । स तु व्यञ्जनत्रयस्त्रिंशवर्णः । अष्टम वर्गीयचतुर्थवर्णश्च । तस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः । इति व्याकरणम् ॥ (यथा च शिक्षायाम् । १७ । “कण्ठ्या वहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू ॥ *) अस्य स्वरूपं यथा, -- “हकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! चतुर्व्वर्गप्रदायकम् । कुण्डलीद्वयसंयुक्तं रक्तविद्युल्लतोपमम् । रजःसत्त्वतमोयुक्तं पञ्चदेवमयं सदा । पञ्चप्राणात्मकं वर्णं त्रिशक्तिसहितं सदा । त्रिबिन्दुसहितं वर्णं हृदि भावय पार्व्वति ! ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ * ॥ (वङ्गीयवर्णमालायाम्) अस्य लेखनप्रकारो यथा, -- “ऊर्द्ध्वादाकुञ्चिता मध्ये कुण्डलीत्वं गता त्वधः । ऊर्द्ध्वं गता पुनः सैव तासु ब्रह्मादयः क्रमात् । मात्रा च पार्व्वती ज्ञेया ध्यानमस्य प्रचक्ष्यते ॥ करीषभूषिताङ्गीञ्च साट्टहासां दिगम्बराम् । अस्थिमाल्यामष्टभुजां वरदामम्बुजेक्षणाम् ॥ नागेन्द्रहारभूषाढ्यां जटामुकुटमण्डिताम् । सर्व्वसिद्धिप्रदां नित्यां धर्म्मकामार्थमोक्षदाम् ॥ एवं ध्यात्वा हकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ अस्य नामानि यथा, -- “हः शिवो गगनं हंसो नागलोकोऽम्बिका- पतिः । नकुलीशो जगत्प्राणः प्राणेशः कपिलामलः ॥ परमात्मात्मजो जीवो यवाकः शान्तिदोऽङ्गनः मृगा भयोऽरुणा स्थाणुः क्रूटकूपविरावणः ॥ लक्ष्मीर्म्मविहरः शम्भुः प्राणशक्तिर्ललाटजः । स्वकोपवारणः शूली चैतन्यं पादपूरणः । महालक्ष्मीः परं शम्भुः शाखोठः सोममण्डलः ॥” इति वर्णाभिधानम् ॥ * ॥ [] अपि च । “शुक्रश्चाथ हकारोऽशः प्राणः सान्तः शिवो वियत् । अकुलो नकुलीशश्च हसः शून्यञ्च हाकिनी । अनन्तो नकुली जीवः परमात्मा ललाटजः ॥” इति बीजवर्णाभिधानम् । अपि च । “हकारो नकुलीशोऽपि हंसः प्राणोऽङ्कुशः प्रिये । महेशो नकुली चैव वरावो गगनं रविः । लिङ्गं शून्यो महाशून्यः प्राणश्च परमेश्वरि ! ॥” इति श्रीरुद्रयामले ८ पटले मन्त्राभिधानम् ॥
ह, व्य, (हन हिंसागत्योः + अन्येभ्योऽपीति डः ।) पादपूरणम् । इत्यमरः । ३ । ४ । ५ ॥ (यथा, रामायणे । १ । १ । ५८ । “पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह ॥”) सम्बोधनम् । विनिग्रहः । नियोगः । क्षेपः । कुत्सा । इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥
हं, [म्] व्य, रुषोक्तिः । अनुनयः । इति मेदिनी ॥
हः, पुं, शिवः । जलम् । शून्यम् । धारणम् । मङ्गलम् । गगनम् । नकुलीशः । रक्तम् । स्वर्गः । इति मेदिनी ॥ पापहरणम् । चन्द्रः । इति शब्दरत्नावली ॥ सकोपवारणः । शुष्कः । इत्येकाक्षरकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-499-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छा-हरसमास: छा + हृ तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: हृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | हर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छाहर 📚छा 📚ह् ➤ छा (काटना, कतरना (कर्तृवाचक कृदन्त)) + हृ (ले जाना, हरण करना, चोरी करना)
संस्कृत: हरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छा 📚आच्छादन । छिपाना🟠🔵🟢🟤
ह् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • छाहर = छा + हर तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें