🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:12:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छोटित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छोटित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छोटित

अर्थ: कतरना, चोट मारना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: छेदने

अंग्रेज़ी: cut off, Uttamac. 217

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छोटित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छुट् + क्त
  2. छोटित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छुट् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — छोटित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछोटितःछोटितौछोटिताः
द्वितीयाछोटितम्छोटितौछोटितान्
तृतीयाछोटितेनछोटिताभ्याम्छोटितैः
चतुर्थीछोटितायछोटिताभ्याम्छोटितेभ्यः
पञ्चमीछोटितात् / छोटिताद्छोटिताभ्याम्छोटितेभ्यः
षष्ठीछोटितस्यछोटितयोःछोटितानाम्
सप्तमीछोटितेछोटितयोःछोटितेषु
सम्बोधनहे छोटितहे छोटितौहे छोटिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — छुट् (चुरादिगण) · अर्थ: कतरना, चोट मारना (छेदने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमछोटयतिछोटयतःछोटयन्ति
मध्यमछोटयसिछोटयथःछोटयथ
उत्तमछोटयामिछोटयावःछोटयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: छोटयति · लट् (आत्मने.): छोटयते · लिट्: छोटयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): छोटयाञ्चक्रे · लुट्: छोटयिता · लुट् (आत्मने.): छोटयिता · लृट्: छोटयिष्यति · लृट् (आत्मने.): छोटयिष्यते · लोट्: छोटयतात् · लोट् (आत्मने.): छोटयताम् · लङ्: अच्छोटयत् · लङ् (आत्मने.): अच्छोटयत · विधिलिङ्: छोटयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): छोटयेत · आशीर्लिङ्: छोट्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): छोटयिषीष्ट · लुङ्: अचुच्छुटत् · लुङ् (आत्मने.): अचुच्छुटत · लृङ्: अच्छोटयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अच्छोटयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: छोटन · ण्वुल्: छोटकः · तृच्: छोटयिता · यत्: छोट्यः · तव्य: छोटयितव्यः · अनीयर्: छोटनीयः · क्त: छोटितः · क्तवतु: छोटितवान् · शतृ: छोटयन् · स्य-शतृ: छोटयिष्यन् · शानच्: छोटयमानः · क्त्वा: छोटयित्वा · ल्यप्: प्रच्छोट्य · तुमुन्: छोटयितुम् · णमुल्: छोटम् · क्तिन्: छोट्टि · क्वसु: छोटयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छोटित
छोटित
choṭita
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छोटित mfn. cut off, Uttamac. 217
cf. आ-च्छ्˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (407,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छोटितछोटित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छुट् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: छोटित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: छुट् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छोटित 📚 ➤ कतरना, चोट मारना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: छेदने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छोटित 📚mfn. cut off, Uttamac. 217🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • छोटित: छुट् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें