🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:13:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जगच्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जगत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जगत्

अर्थ: संसार, लोक, विश्व

संस्कृत: लोकः, चरम्, विश्वम् · पर्याय: जगती, लोक, विष्टप, भुवन

अंग्रेज़ी: World, Universe

व्युत्पत्ति: गम् + क्विप् नि.द्वित्वं तुगागमः हिलने-जुलने

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जगत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जगत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. जगत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. जगत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. जगत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जगत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजगत् / जगद्जगतीजगन्ति
द्वितीयाजगत् / जगद्जगतीजगन्ति
तृतीयाजगताजगद्भ्याम्जगद्भिः
चतुर्थीजगतेजगद्भ्याम्जगद्भ्यः
पञ्चमीजगतःजगद्भ्याम्जगद्भ्यः
षष्ठीजगतःजगतोःजगताम्
सप्तमीजगतिजगतोःजगत्सु
सम्बोधनहे जगत् / हे जगद्हे जगतीहे जगन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जगत्
जगत्
jagat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लोक/संसार के नाम (2.1.7) जगती · लोक · विष्टप · भुवन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जगत् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वायु ।
२. महादेव ।
३. जंगम ।
४. विश्व । संसार । यौ॰—जगत्कर्ता; जगत्कारण, जगत्तारण, जगत्पति, जगतपिता, जगत्स्रष्टा = परमेश्वर । ईश्वर । जगत्पऱायण = विष्णु । जगत्प्रसिद्ध = विश्वप्रसिद्ध । लोक में ख्यात । पर्या॰—जगती । लोक । भुवन । विश्व ।
५. गोपाचंदन ।
जगत् और सृष्टि के संबंध में वेदांतियों ने नैयायिकों के 'आंरंभवाद' (ईश्वर सृष्टि उत्पन्न करता है) और सांख्य के 'परिणामवाद' (सृष्टि का विकास उत्तरोत्तर विकार या परिणाम द्वारा अव्यक्त प्रकृति से आपसे आप होता है) के स्थान पर 'विवर्तवाद' की स्थापना की है जिसके अनुसार जगत् ब्रह्मा का विवर्त या कल्पित रुप है । रस्सी को यदि हम सर्प समझें तो रस्सी सत्य वस्तु है और सर्प उसका विवर्त या भ्रांतिजन्य प्रताति है । इसी प्रकार ब्रह्मा तो नित्य और वास्तविक सत्ता है और नामरुपात्मक् जगत् उसका विवर्त है । यह विवर्त अध्यास द्वारा होता है । जो नामरुपात्मक दृश्य हम देखते हैं वह न तो ब्रह्मा का वास्तव स्वरुप ही है, न कार्य या परिणाम ही क्योकि ब्रह्म निर्विकार और अपरिणामी है । अध्यास के संबंध में कहा जा सकता है कि सर्प कोई अलग पदार्थ है तब तो उसका आरोप होता है । अतः इस विषय को और स्पष्ट करने के लिये 'दृष्टि'- सृष्टि-वाद' उपस्थित किया जाता है जिसके अनुसार माया या नामरुप मन की वृत्ति है । इनको सृष्टि मन ही करना है और मन ही देखता है । ये नामरुप उसी प्रकार मन या वृत्तियों कें बाहर की कोई वस्तु नही है, जिस प्रकार जड़ चित् के बाहर की कोई वस्तु नहीं है । इन वृत्तियों का शमन है मौक्ष है । इन दोनों वादों में कुछ त्रुटि देखकर कुछ वेदांती 'अवच्छेदवाद' का आश्रय लेते हैं । वे कहते है कि ब्रह्मा के अतिरिक्त जगत् की जो प्रतीति होती है, वह एकरस या अनवच्छिन्न सत्ता के भीतर माया द्वारा अवच्छेद या परिमिति के आरोप के कारण होती है । कुछ अन्य वेदांती इन तीनों वादों के स्थान पर बिंब- प्रतिबिंब-वाद उपस्थित करते हैं और कहते हैं कि ब्रह्मा प्रकृति या माया के बीच अनेक प्रकार से प्रतिबिंबित होता है जिससे नामरुपात्मक दृश्यों की प्रतीति होती है । अंतिम वाद 'अजात वाद' है जिसे 'प्रौढ़िवाद' भी कहते है । यह सब प्रकार की उत्पत्ति को, चाहे वह विवर्त के रुप में कही जाय, चाहे दृष्टी सृष्टी या अवच्छेद या प्रतिबिंब के रुप में—अस्वीकार करता है और कहना है कि जो जैसा है वह वैसा ही है और सब ब्रह्मा है । ब्रह्मा अनिर्वचनीय है, उसका वर्णन शब्दों द्वारा हो ही नहीं सकता क्योंकि हमारे पास जो भाषा है, वह द्वैत हा की है; अर्थात् जो कुछ हम कहते हैं भेद के आधार पर हो । यद्यपि ब्रह्मा का वास्तविक या पारमार्थिक रुप अव्यक्त, निर्गुण और निर्विशेष है, तथापि व्यक्त और सगुण रुप भी उसके बाहर नहीं है । पंचदशी में इन सगुण रुपों का विभेद प्रतिबिंबावद के शब्दों में इसी प्रकार समझाया गया हैः रजोगुण की प्रवृत्ति से प्रकृति दो रुपों में विभक्त होती है—सत्वप्रधान और तमः प्रधान । सत्वप्रधान के भी दो रुप हो जाते है—शुद्ध सत्व (जिसमें सत्व गुण पूर्ण हो) और अशुद्ध सत्व (जिसमे सत्व अँशतः हो) । प्रकृति के इन्हीं भेदों में प्रतिबिंबित होने के कारण ब्रह्मा को 'जीव' कहते हैं । वेदांत या अद्वैतवाद से साधारणतः शंकराचार्य प्रतिपादित अद्वैत- वाद लिया जाता है जिसमें ब्रह्म स्वगत, सजातीय और विजातीय तीनों भेंदों से परे कहा गया है । पर जैसा ऊपर कहा जा चुका है, बादरायण के ब्रह्मसूत्र पर रामानुजाचार्य और शंकराचार्य के भाष्य भी हैं । रामानुज के अद्वैतवाद को 'विशिष्टद्वैत' कहते हैं; क्योकि उसमें ब्रह्म को चित् और अचित् इन दो पक्षों से युक्त या विशिष्ट कहा है । ब्रह्म के इसी सूक्ष्म चित् और सूक्ष्म अचित् से स्थूल चित् (जीव) और स्थूल अचित् (जड़) उत्पन्न हुए । अतः
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जगत् mfn. (√ गम् redupl. Pāṇ. iii, 2, 178, Vārtt. 3) moving, movable, locomotive, living, RV.; AV. &c.
(= जागत) composed in the Jagatī metre, RV. i, 164, 23; ṢaḍvBr. i, 4; Lāṭy. i, 8, 9
जगत् m. air, wind, L.
जगत् m. pl. people, mankind, Rājat. (C) iii, 494
जगत् n. that which moves or is alive, men and animals, animals as opposed to men, men (Naigh. ii, 3), RV.; AV. &c. (˚तो मध्ये, ‘within everybody's sight’, R. vii, 97, 1; 5 and 10)
the world, esp. this world, earth, ŚBr.; Mn. &c.
the Jagatī metre, RV. i, 164, 25
‘N. of a Sāman’, see -सामन्
जगत् n. du. heaven and the lower world, Kir. v, 20
जगत् n. pl. the worlds (= ˚गत्-त्रय), Prab. i, 10
people, mankind, Kpr. x, 50/51 (Sāh. & Kuval.)
accord. to some also ‘a river’, RV. x, 75, 2
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (408,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जगत् a.(ती f.) 1 Moving, moveable; सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च Rv. 1. 115. 1; इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि यद्भवेत् Mb. --m. Wind, air. --n. The world, the universe; जगतः पितरौ वंदे पार्वतीपरमेश्वरौ R. 1. 1. --2 ‘The world of the soul’, body; Māl. 5. 2. --ती (dual) Heaven and the lower world. --Comp. --अंबा, --अंबिका N. of Durgā. --आत्मन् m. the Supreme spirit. --आदिः, --आदिजः the Supreme deity. --आदिजः an epithet of Śiva. --आधारः {1} time. {2} air, wind. --आयुः, --आयुस् m. wind. --ईशः, --पतिः the lord of the universe,’ the Supreme deity; an epithet of Viṣṇu and Śiva. --उद्धारः salvation of the world. --कर्तृ, --धातृ m. {1} the creator of the world. {2} Brahmā. --कारणं the cause of the universe. --गुरुः {1} the Supreme deity. {2} Śiva. {3} Nārada. {4} Brahmā. {5} Viṣṇu. --चक्षुस् m. the sun. --जीवः a living being. --त्रयं the three [] worlds i. e. heaven, earth and the lower world. --दीपः the sun. --धात्री {1} Durgā. {2} Sarasvatī. --नाथः {1} the lord of the universe. {2} Viṣṇu. {3} Dattātreya. {4} N. of a country. {5} N. of an idol at Jagannātha. {6} N. of a poet. --(थौ) Viṣṇu and Śiva. --(था) N. of Durgā. --निवासः {1} the Supreme Being. {2} an epithet of Viṣṇu; जगन्निवासो वसुदेवभर्मणि Śi. 1. 1. {3} worldly existence. --प्रभुः {1} an epithet of Brahmā, Viṣṇu, and Śiva. {2} an Arhat of the Jainas. --प्राणः, --बलः wind. --बीजं N. of Śiva. --मातृ f. {1} Durgā. {2} Lakṣmī. --योनिः {1} the Supreme Being. {2} an epithet of Viṣṇu. {3} of Śiva. {4} of Brahmā. (--निः f.) the earth. --वंद्यः N. of Kṛṣṇa. --विनाशः the expiration of Yugas. --वहा the earth. --साक्षिन् m. {1} the Supreme spirit. {2} the sun. --सेतुः the Supreme Being. --स्रष्टृ m. {1} the creator of the world. {2} Brahmā. {3} Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0503-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जगत् पु० गम--क्विप् नि० द्वित्वम् तुक् च । १ वायौ २ जङ्गमे त्रि० मेदि० । ३ विश्वे न० अमरः । ४ लोके सचराचरे प्रपञ्च- भूते भोगोपयोगिपरिकरसहिते मायामये संसारचक्रे यथोक्तमभियुक्तैः “न निरूपयितुं शक्या विस्पष्टं भासते च या । सा मायेतीन्द्रजालादौ लोकाः संप्रति- पेदिरे । स्पष्टं यथा जगच्चेदमशक्यं तन्निरूपणम् । मायामयं जगत् भाति वीक्षस्वापक्षपाततः” । “जगद्योनि- रयोनिस्त्वं जगदन्तोनिरन्तकः । जगदादिरनादिस्त्वं जग- दीशोनिरीश्वरः” कुमा० । “जगतः पितरौ वन्दे पार्व्व- तीपरमेश्वरौ” रघुः । “यदा स देवो जागर्त्ति तदेद चेष्टते जगत्” मनुः । लोके “जगत्यपर्य्याप्तसहह्रभानुना” “युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनोजगन्ति यस्यां सविकाशमा- सत” माघः । जङ्गमे “जगतां तस्थुषश्च” सन्ध्यामन्त्रः । क्विबन्तत्वात् जगत् जगतौ इत्यादिरूपम् “पृषन्महज्ज- गच्छतृवच्च” पा० निपातनपक्षे जगत् जगन्तौ इत्या- दिरूपमिति केचिदाहुस्तच्चिन्त्यम् तस्य शतृतुल्यत्वेऽपि “नाभ्यस्ताच्छतुरिति” पा० निषेधात् न नुम् । शतृ- तुल्यत्वप्रयोजनं तु स्त्रियां ङीप् जगती
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3003,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जगत्, क्ली, (गच्छतीति । गम + “द्युतिगमिजुहो- तीनां द्वे च ।” ३ । २ । १३८ । इत्यस्य वार्त्तिं इति क्विपि द्वित्वे च “गमः क्वौ ।” ६ । ४ । ४० । इति मलोपे तुक् ।) विश्वम् । तत्पर्य्यायः । जगती २ लोकः ३ पिष्टपम् ४ भुवनम् ५ । इत्य- मरः । २ । १ । ६ ॥ विष्टपम् ६ । इति तट्टीक्वा ॥ (यथा, मनुः । १ । ५२ । “यदा स देवो जागर्त्ति तदेदं चेष्टते जगत् । यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्व्वं निमीलति ॥” गच्छति इतस्ततो वातीति ।) वायौ, पुं । (गच्छ- न्त्यस्मिन् जीवा इति । महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १५१ । “विमुक्तो मुक्ततेजाश्च श्रीमान् श्रीवर्द्धनो जगत् ॥”) जङ्गमे त्रि । इति मेदिनी । ते, १०८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-497-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जगत्" आता है (33)
भुवन जगत्भूर्लोक मर्त्यलोक संसार । जगत्इहलोक यह संसार । जगत् । दुनियाभूलोक मृर्त्यलोक । भूतल । संसार । जगत्भूतग्राम शरीर । देह । २० संसार । जगत् । प्राणिसमुहविश्ववास संसार । जगत् । दुनियाऊर्द्ध्वमूल संसार । दुनिया । जगत्भौ पु ^१ संज्ञा पुं॰ संसार । जगत् । दुनियाआलम दुनिया । संसार । जगत् । जहानलाहूत संसार । दुनिया । जगत् । मर्त्य लोकनरनाइक पु संज्ञा पुं॰ संसार । जगत् । विश्वमुखलूक जगत् । दुनियाँ । संसार । खुदाईदेसदुनी देश दुनियाँ । संसार । जगत्दुःखायतन संसार । जगत्विश्वमंच विश्वरुपी मंच । संसार । दुनिया । जगत्अव्यक्तमलप्रभव संसार । जगत्भव उत्पत्ति । जन्मजमन भोजन करना । भक्षणधरण धारण । रखने , थामने, ग्रहण करने या सँभालने की क्रियाविश्व चौदहों भुवनों का समूह । समस्त ब्रह्मांड । विशेष दे॰ 'ब्रह्मांड'संसरण चलना । सरकना । गमन करनासंसार लगातार एक अवस्था से दूसरी अवस्था में जाते रहनासंसृति जन्म पर जन्म लेने की परंपरा । आवा- गमन । भवचक्रअनिर्वचनीय जिसका वर्णन न हो सके । अकथनीय । अवर्णनीयचराचर चर और अचर । जड़ और चेतन । स्थावर और जंगममर मृत्युखलक घड़ा । कुंभमया चिकित्साभूतल पृथ्वी का ऊपरी तल । धरातलविष्टप् स्वर्ग लोकसचराचर संसार की सब चर और अचर वस्तुएँ । स्थावर और जंगम सभी वस्तुएँधरती पृथ्वी । जमीन । मुहा॰—धरती का फूल = (१) खुमी । छत्रक । कुकुरमुत्ता । (…मुल्क देश

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जगत्जगत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जगत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | जगत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जगत् 📚 ➤ संसार, लोक, विश्व
संस्कृत: लोकः, चरम्, विश्वम् · पर्याय: जगती, लोक, विष्टप, भुवन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जगत् 📚वायु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जगत्
लोक/संसार के नाम (२.१.७) — जगती, लोक, विष्टप, भुवन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें