🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जगदः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जगदः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जगदः

अर्थ: मेघ की गर्जना होना

संस्कृत: देवशब्दे

अंग्रेज़ी: to have thunderstorm, to have cloud collision

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गद धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. जगद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. गद धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गद (चुरादिगण) · अर्थ: मेघ की गर्जना होना (देवशब्दे)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअजगदत् / अजगदद्अजगदताम्अजगदन्
मध्यमअजगदःअजगदतम्अजगदत
उत्तमअजगदम्अजगदावअजगदाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गदयति · लट् (आत्मने.): गदयते · लिट्: गदयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): गदयाञ्चक्रे · लुट्: गदयिता · लुट् (आत्मने.): गदयिता · लृट्: गदयिष्यति · लृट् (आत्मने.): गदयिष्यते · लोट्: गदयतात् · लोट् (आत्मने.): गदयताम् · लङ्: अगदयत् · लङ् (आत्मने.): अगदयत · विधिलिङ्: गदयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): गदयेत · आशीर्लिङ्: गद्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): गदयिषीष्ट · लुङ्: अजगदत् · लुङ् (आत्मने.): अजगदत · लृङ्: अगदयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अगदयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गदन · ण्वुल्: गदकः · तृच्: गदयिता · यत्: गद्यः · तव्य: गदयितव्यः · अनीयर्: गदनीयः · क्त: गदितः · क्तवतु: गदितवान् · शतृ: गदयन् · स्य-शतृ: गदयिष्यन् · शानच्: गदयमानः · क्त्वा: गदयित्वा · ल्यप्: प्रगदय्य · तुमुन्: गदयितुम् · णमुल्: गदम् · क्तिन्: गत्ति · क्वसु: गदयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गद्
गद्
gad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गद् cl. 1. P. ˚दति (perf. जगाद; aor. अगदीत् [Bhaṭṭ. xv, 102] or अगादीत्, Pāṇ. vii, 2, 7), to speak articulately, speak, say, relate, tell anything (acc.) to any one (acc.), MBh.; R. &c.: cl. 10. P. गदयति, to thunder, Dhātup. xxxv, 8 : Desid. जिगदिषति, to intend or wish to speak or tell, MBh. xii, 1604;
गद् [cf. Lith. gadijos, zadas, zodis, giedmi; Pol. gadać; Hib. gadh.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (344,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गद् {vI.v} {c1c} P. (गदति, गदित) 1 To speak articulately, speak, say, relate; जगादाग्रे गदाग्रजं Śi. 2. 69; बहु जगद पुरस्तात्तस्य मत्ता किलाहं 11. 39; शुद्धातरक्ष्या जगदे कुमारी R. 6. 45. --2 To enumerate. {vII.v} {c10c} U. (गदयति-ते &c.) To thunder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0449-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जगदःगद धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: जगद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | गद धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जगदः 📚 ➤ मेघ की गर्जना होना
संस्कृत: देवशब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गद् 📚cl. 1. P. ˚दति (perf. जगाद; aor. अगदीत् [Bhaṭṭ. xv, 102] or अगादीत्, P…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें