🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:21:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जटिलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जटिलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जटिलम्

अर्थ: इलच् जटाधारी

व्युत्पत्ति: जटा +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जटिल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. जटिल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. जटिल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जटिल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजटिलःजटिलौजटिलाः
द्वितीयाजटिलम्जटिलौजटिलान्
तृतीयाजटिलेनजटिलाभ्याम्जटिलैः
चतुर्थीजटिलायजटिलाभ्याम्जटिलेभ्यः
पञ्चमीजटिलात् / जटिलाद्जटिलाभ्याम्जटिलेभ्यः
षष्ठीजटिलस्यजटिलयोःजटिलानाम्
सप्तमीजटिलेजटिलयोःजटिलेषु
सम्बोधनहे जटिलहे जटिलौहे जटिलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जटिल
जटिल
jaṭila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जटिल १ वि॰ [सं॰]
१. जटावाला । जटाधारी ।
२. अत्यंत कठिन । जटा के उलझे हुए बालों की तरह जिसका सुलझना बहुत कठिन हो । दुरूह । दुर्बोध ।
३. क्रूर । दुष्ट । हिंसक ।
जटिल २ संज्ञा पुं॰
१. सिंह ।
२. ब्रह्मचारी ।
३. जटामासी ।
४. शिव । विशेष—जिस समय शिव के लिये पार्वती हिमालय पर तपस्या कर रही थीं, उस समय शिव जी जटिल वेश धारण करके उनके पास गए थे । उसी के कारण उनका यह नाम पड़ा ।
५. बकरा (को॰) ।
६. साधु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जटिल mf(आ)n. (g. पिच्छादि) = ˚टा-धारिन्, Mn. ii f.; MBh.; Hariv. &c.
hairy (the face), MBh. vii, 93, 47
twisted together (the hair), BhP. iii, 33, 14
ifc. crested by, VarBṛS. viii, 53; Pañcat.; Śāntiś. i, 8; Kathās.; Vcar.
जटिल m. an ascetic, Kām. vii, 46
Śiva, MBh. xii f.
a goat with certain, marks, VarBṛS. lxiv, 9
a lion, L.
N. of a man, Śatr. x, 137
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (409,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जटिल a. [जटा अस्त्यर्थे इलच्] 1 Wearing matted or twisted hair (as an ascetic); विवेशकश्चिज्जटिलस्तपोवनं Ku. 5. 30; (जटिल may be here a noun meaning ‘an ascetic’). ज्येष्ठानुवृत्तिज्जटिलं च शिरोऽस्य साधोः R. 13. 78. --2 Complicated, confused, intermixed, intermingled; विजानंतोऽ प्येते वयमिह विपज्जालजटिलान् न मुंचामः कामानहह गहनो मोहमहिमा Bh. 3. 21; शिखाकलाप˚ Pt. 2. 81; Ve. 2. 18. --3 Dense, impervious; Bv. 1. 52. --लः 1 A lion. --2 A goat. --3 An ascetic. --4 A Brāhmaṇa in the first period of his life. --ला Long pepper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0504-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जटिल पुं स्त्री जटा--अस्त्यर्थे पिच्छा० इलच् । १ सिंहे शब्दच० स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । २ जटायुक्ते त्रि० । “विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनम्” कुमा० “मुण्डी वा जटिलो वा स्यात् अथ वा स्यात् शिखाजटः” मनुः । ३ ब्रह्मचारिणि च । “जटिलञ्चानधीयानं दुर्बलं कितवं तथा” मनुः । स्त्रियां टाप् ४ जटावत्यां स्त्रियां । [] ५ जटामांस्यां अमरः ६ पिप्पल्यां मेदि० । ७ वचायाम् ८ उच्चटायां रत्नमाला ९ दमनकवृक्षे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3014-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जटिलः, पुं, (जटा अस्त्यस्येति । जटा + “लोमादि- पामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः ।” ५ । २ । १०० । इति इलच् ।) सिंहः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (ब्रह्मचारी । यथा, मनुः । ३ । १५१ । “जटिलञ्चानधीयानं दुर्ब्बलं कितवन्तथा ॥” “जटिलो ब्रह्मचारी ।” इति तट्टीकायां कुल्लूक- भट्टः ॥) जटायुक्ते, त्रि । इति मेदिनी । ले, ९२ ॥ (यथा, कुमारे । ५ । ३० । “विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनं शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-504-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जटिल" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जटिलम्जटिल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जटिल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | जटिल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जटिलम् 📚 ➤ इलच् जटाधारी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जटिल 📚जटावाला । जटाधारी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें