🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:31:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जनन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जनन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जनन

अर्थ: पैदा करने वाला, उत्पन्न करने वाला आदि,

संस्कृत: जननम्, वंशः · पर्याय: जनुस्, जन्मन्, जनि, उत्पत्ति, उद्भव

व्युत्पत्ति: जन् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जनन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जनन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जनन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजननम्जननेजननानि
द्वितीयाजननम्जननेजननानि
तृतीयाजननेनजननाभ्याम्जननैः
चतुर्थीजननायजननाभ्याम्जननेभ्यः
पञ्चमीजननात् / जननाद्जननाभ्याम्जननेभ्यः
षष्ठीजननस्यजननयोःजननानाम्
सप्तमीजननेजननयोःजननेषु
सम्बोधनहे जननहे जननेहे जननानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जनन
जनन
janana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जनन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उत्पत्ति । उदभव ।
२. जन्म ।
३. आविर्भाव ।
४. तंत्र के अनुसार मंत्रों के दस संस्कारों में से पहला संस्कार जिसमें मंत्रों का मात्रिका वर्णों से उद्धार किया जाता है ।
५. यज्ञ आदि में दीक्षित व्यक्ति का एक संस्कार जिसके उपरांत उसका दीक्षित रूप में फिर से जन्म ग्रहण करना माना जाता है ।
६. वंश । कुल ।
७. पिता ।
८. परमेश्वर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जनन mf(ई)n. ifc. generating, begetting, producing, causing, Mn. ix, 81; MBh.; Hariv. &c.
जनन m. a progenitor, creator, RV. ii, 40, 1
जनन n. birth, coming into existence, TāṇḍyaBr. xxi, 9; KātyŚr.; Mn. &c.
‘birth’ i.e. life (पूर्वज्˚ = ˚नान्तर), Kum. i, 54
production, causation, R. : Kum. i, 43; Sāṃkhyak.; Sarvad.
race, lineage, L.
जनन cf. इन्द्र-, मेधा-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (410,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जनन a. [जन् भावे ल्युट्] Producing, causing &c.; भुजगानां जननीं जजाप विद्यां Śi. 20. 41. --नः The Supreme Being. --नं 1 Birth, being born; यावज्जननं तावन्मरणं Moha M. 13. --2 Causing, production, creation; शोभाजननात् Ku. 1. 42. --3 Appearance, manifestation, rise. --4 Life, existence; यदैव पूर्वे जनने शरीरं सा दक्षरोषात्सुदती ससर्ज Ku. 1. 53; Ś. 5. 2. --5 Race, family, lineage. --6 Preparation for a religious ceremony (दीक्षा).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0505-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जनन न० जन--भावे ल्युट् । १ उद्भवे २ जन्मनि (स्वादृष्टो पनिबद्धशरीरग्रहणे) ३ आविर्भावे च “यदैव पूर्वं जनने शरीरम्” कुमार० । दीक्षितस्य यज्ञादिषु ४ दीक्षादि- संस्कारभेदे दीक्षितस्य दीक्षारूपजन्मवत्त्वात् तथात्वम् “पुनर्वा एतमृत्विजो गर्भं कुर्वन्ति ये दीक्षयन्तीत्यादि” श्रुतेः । “मातुरग्रे ऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धने । तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनादिति” मनुः । आधारे ल्युट् । ५ वंशे । जन--णिच्--भावे ल्युट् । ६ उतपादने । “अन्योऽन्यशोभाजननाद् वभूव” कु- मार० । कर्त्तरि ल्यु । ७ उत्पादके त्रि० “सोमापूषणा जनना रयीणां जनना दिवो जनना पृथिव्याः” ऋ० २ । ४ । १ । ८ परमेश्वरे पु० “जननो जनजन्मादिः” विष्णुस० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3020,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जननं, क्ली, (जन्यतेऽस्मिन्निति । जन + अधिकरणे ल्युट् ।) वंशः । (जन + भावे ल्युट् ।) जन्म । इति मेदिनी । ने, ६६ ॥ (यथा, महानिर्व्वाण- तन्त्रे । ३ । ५० । “जननमरणभीतिभ्रंशि सच्चित्स्वरूपं सकलभुवनबीजं ब्रह्मचैतन्यमीडे ॥” उत्पत्तिः । यथा, कुमारे । १ । ४२ । “अन्योन्यशोभाजननाद् बभूव साधारणो भूषणभूष्यभावः ॥” पुं, जनयति उत्पादयति जीवानिति । जन + णिच् + कर्त्तरि ल्युः । विष्णुः । यथा, महा- भारते । १३ । १४९ । ११४ । “जननो जनजन्मादिर्भीमो भीमपराक्रमः ॥” “जन्तून् जनयन् जननः ।” इति तद्भाष्यम् ॥ जनयतीति । जनि + ल्युः । उत्पादके, त्रि । यथा, महाभारते । ३ । ३६ । ३५ । “एकत्र चिरवासो हि न प्रीतिजननो भवेत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-506-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जनन" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जननजनन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: जन् + णिच्+ल्युट्)
अन्य सम्भावना: जनन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जनन 📚 ➤ पैदा करने वाला, उत्पन्न करने वाला आदि,
संस्कृत: जननम्, वंशः · पर्याय: जनुस्, जन्मन्, जनि, उत्पत्ति, उद्भव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जनन 📚उत्पत्ति । उदभव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जनन
जन्म के नाम (१.४.३१) — जनुस्, जन्म, जनि, उत्पत्ति, उद्भव
वंश के नाम (२.७.१) — सन्तति, गोत्र, कुल, अभिजन, अन्वय, वंश, अन्ववाय, सन्तान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जनन: जन् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें