🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:33:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जननि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जननि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जननि

अर्थ: माता, दया, दयालुता, करुणा

संस्कृत: माता, प्रसूः, जनयित्री · पर्याय: जनयित्री, प्रसू, मातृ

व्युत्पत्ति: जन् + णिच् + अनि +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जननी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जननी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजननीजनन्यौजनन्यः
द्वितीयाजननीम्जनन्यौजननीः
तृतीयाजनन्याजननीभ्याम्जननीभिः
चतुर्थीजनन्यैजननीभ्याम्जननीभ्यः
पञ्चमीजनन्याःजननीभ्याम्जननीभ्यः
षष्ठीजनन्याःजनन्योःजननीनाम्
सप्तमीजनन्याम्जनन्योःजननीषु
सम्बोधनहे जननिहे जनन्यौहे जनन्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जननी
जननी
jananī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जननी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. उत्पन्न करनेवाली ।
२. माता । माँ । उ॰—(क) जननी जनकादि हितू भए भूरि बहोरि भई उर की जरनी ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) करनी करुनासिंधु की मुख कहत न आवै । कपट हेत परसैं बकी जननी गति पावै ।— सूर॰, १ ।४ ।
३. जूही का पेड़ ।
४. कुटकी ।
५. मजीठ ।
६. जटामाँसी ।
७. अलता ।
८. पपड़ी । पपरिका ।
९. चमगादड़ ।
१०. दया । कृपा ।
११. जनी नाम का गंधद्रव्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जननी f. a mother, ŚāṅkhŚr. xv; Mn. ix, 192; Yājñ.; Nal. &c.
a queen-mother, W.
a bat, L.
= जन-करी, L.
Jasminum auriculatum, L.
Rubia Munjista, L.
the plant जनी, L.
the plant कटुका, L.
compassion, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (411,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जननी [जन्-णिच् अनि ङीप्] 1 A mother. --2 Mercy, tenderness, compassion. --3 A bat. --4 Lac.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0505-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जननी स्त्री जनयति जन--णिच्--अनि जन--अपादाने अनि वा, ङीप् । १ मातरि “जनन्यां संस्थितायान्तु समं सर्वे सहोदराः । भजेरन् मातृकं रिक्थं भगिन्यश्च सनाभयः” मनुः । २ दयायां भेदि० ३ जनीनामगन्धद्रव्ये ४ चर्मचटिकायां शब्दर० ५ बूथिकायां शब्दच० ६ कटुकायां ७ मञ्जिष्ठायाम् [] ८ अलक्तके च राजनि० । ९ उत्पादकस्त्रीमात्रे “वदा मस्ते किं वा जननि! बयमुच्चैर्जडधियः” कालीस्तवः “वीजप्ररोहजननीं ज्वलनः करोति” रघुः । “मासेन स्त्रीजननी” विष्णुसू० । १० जटामांस्यां राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3020-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जननी, स्त्री, (जनयतीति । जनि + बाहुलकादनिः । कृदिकारादिति वा ङीष् । यद्बा, कृत्यल्युटो बहुलमिति ल्युट् टित्वात् ङीप् ।) माता । (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ३६ । “निरतिशयं गरिमाणं तेन जनन्याः स्मरन्ति विद्बांसः । यत् कमपि वहति गर्भं महतामपि यो गुरुर्भवति ॥”) दया । इति मेदिनी । ने, ६६ ॥ जनीनाम- गन्धद्रव्यम् । (पर्य्याया यथा, -- “पर्प्पटी रञ्जना कृष्णा जतुका जननी जनी । जतुकृष्णाग्निसंस्पर्शा जतुकृच्चक्रवर्त्तिनी ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) चर्म्मचटी । इति शब्दरत्नावली ॥ यूथिका । इति शब्दचन्द्रिका ॥ कटुका । मञ्जिष्ठा । अल- क्तकः । जटामांसी । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-506-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जननी" आता है (17)
अंबा माता । जननी । माँ । अम्मामाता जन्म देनेवाली स्त्री । जननीअंबालिका माता । माँ । जननीआजानि जननी । माताशुश्रू बालक की सेवा शुश्रूषा करनेवाली, माता । माँ । जननीमात जननी । मातामातु पु संज्ञा स्त्री॰ माता । मा । जननीअंबायु माता । जननीमाई माता । जननी । मा । यौ॰—माई का लाल=(१) उदार चितवाला व्यक्तिमादर माँ । माता । जननी । यौ॰—मादरजन=सास । श्वश्रूमहतारी पु † संज्ञा स्त्री॰ माँ । माता । जननीजन्मदात्री जननी । मातामाय पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰प्रसू जननेवाली । उत्पन्न करनेवाली । जैसे, वीर- प्रस = वीर (पुत्र) पैदा करनेव…मातृका दूध पिलानेवाली दाई । धायविधात्री विधान करनेवाली । रचनेवाली । बनानेवालीलक्ष्मणा मद्र देश के राजा बृहत्सेन की कन्या जो श्रीकृष्ण जी को ब्याही थी और उनक…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जननिजननी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जननि 📚 ➤ माता, दया, दयालुता, करुणा
संस्कृत: माता, प्रसूः, जनयित्री · पर्याय: जनयित्री, प्रसू, मातृ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जननी 📚उत्पन्न करनेवाली🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जननी
माता (२.६.२९) — जनयित्री, प्रसू, माता

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें